شاید شما هم عادت داشته باشید هر روز در نزدیک‌ترین پارک محله‌تان پیاده‌روی کنید، از تماشای درختان گوناگون و گل‌های معطر بهاری لذت ببرید و به آواز پرندگان گوش بسپارید. اما برای اکثر ما، تجربه حضور در طبیعت در همین حد باقی می‌ماند؛ مهم نیست چقدر کفش‌هایمان خاکی شوند، معمولاً با دست‌هایی کاملاً تمیز به خانه برمی‌گردیم.
با این حال، نتایج پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که لمس کردن درختان، بوته‌ها و خاکی که از کنارشان می‌گذریم، فواید بی‌نظیری دارد. در یک آزمایش جالب، از شرکت‌کنندگان خواسته شد تا دستهای خود را به مدت ۲۰ ثانیه به خاک، خاک‌برگ و خزه بمالند. بررسی‌ها نشان داد که حتی پس از آبکشی دست‌ها با آب شیر، تنوع و فراوانی میکروب‌های مفید روی پوست آن‌ها به شدت افزایش یافته بود. شاید با چشم غیرمسلح دست‌ها تمیز به نظر می‌رسیدند، اما در سطح میکروسکوپی تحولی بزرگ رخ داده بود.
فکر کردن به وجود باکتری‌های بیشتر روی پوست شاید در نگاه اول ناخوشایند باشد، اما زمانی که طیف متنوعی از میکروب‌ها در کنار هم زندگی کنند، تعادل یکدیگر را حفظ کرده و از ما در برابر باکتری‌های بیماری‌زا محافظت می‌کنند. مجموعه‌ای از تحقیقات نشان می‌دهد که تماس مستقیم با مواد طبیعی مانند خاک و گیاهان، راهکاری آسان برای افزایش تنوع میکروبی پوست است؛ امری که نه تنها به سلامت پوست، بلکه به تقویت کل سیستم ایمنی بدن کمک می‌کند.
البته ۲۰ ثانیه زمان کوتاهی است و میکروب‌های روی پوست پس از مدتی به حالت اولیه بازمی‌گردند. بنابراین، هرچه تماس ما با طبیعت طولانی‌تر و مداوم‌تر باشد، تغییرات پایدارتر و مثبت‌تری در بدن و پوست ما ایجاد می‌شود.
معجزه بازی با خاک و گل برای کودکان
در برخی از مهدکودک‌های پیشرو، دستهای گلی بچه‌ها بخشی از برنامه روزانه است. کودکان هر روز چند ساعت را در حیاط‌های جنگلی و طبیعی می‌گذرانند؛ میان بوته‌ها می‌دوند، از طناب‌ها بالا می‌روند، قلعه‌های شن می‌سازند و خاک و تراشه‌های چوب را لمس می‌کنند.
دانشمندان با بررسی میکروب‌های روی پوست، آب دهان و سایر شاخص‌های زیستی این کودکان، در حال مطالعه تاثیرات شگفت‌انگیز این نوع بازی بر سیستم ایمنی آن‌ها هستند. در یکی از پژوهش‌های شاخص، دانشمندان بستر طبیعی جنگل (شامل خاک‌برگ و جعبه‌های کاشت گیاه) را به حیاط مهدکودک منتقل کردند. پس از ۲۸ روز بازی مداوم بچه‌ها در این محیط طبیعی، مشخص شد که تنوع میکروبی پوست آن‌ها در مقایسه با کودکانی که در حیاط‌های آسفالت‌شده بازی می‌کردند، به‌طور چشمگیری افزایش یافته و این اثر حتی تا یک سال بعد نیز باقی مانده بود.
این تنوع میکروبی برای سلامت پوست حیاتی است. افزایش تنوع باکتری‌ها مانع از غلبه باکتری‌های بیماری‌زا می‌شود و جوامع میکروبی پوست را در حالت تعادل نگه می‌دارد. یکی از پژوهشگران این طرح وضعیت پوست را این‌گونه توصیف می‌کند: «بیماری مانند یک حکومت دیکتاتوری است، در حالی که پوست سالم مانند یک جامعه متکثر و متوازن عمل می‌کند.» با حضور فراوان میکروب‌های مفید، دیگر فضایی برای رشد باکتری‌های مضر باقی نمی‌ماند.
پوست سالم، بدن سالم
مراقبت از میکروبیوم پوست فوایدی بسیار عمیق‌تر از سطح ظاهر دارد. سلامت پوست می‌تواند بر عملکرد هورمونی، سلامت قلب و عروق و حتی توانایی‌های شناختی تأثیر بگذارد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که مواجهه پوست با باکتری‌های متنوع، مستقیماً بر تقویت سیستم ایمنی اثر می‌گذارد.
در آزمایشی دیگر، کودکانی که در جعبه‌های شن غنی‌شده با خاک پر از میکروب‌های مفید بازی می‌کردند، علاوه بر افزایش تنوع میکروبی پوست، تغییرات مثبتی نیز در فاکتورهای ایمنی خون (سیتوکین‌ها) نشان دادند. این تغییرات باعث می‌شود سیستم ایمنی بدن بتواند بدون واکنش‌های شدید و زیاده‌ازحد، با تهدیدات مبارزه کند.
همچنین مشخص شده است که دستهای از باکتری‌ها به نام گاماپروتئوباکترها نقش بسیار مهمی در این فرایند دارند. افزایش این باکتری‌ها روی پوست، باعث تولید بیشتر سلول‌های T تنظیمی می‌شود؛ گلبول‌های سفیدی که به کنترل و ایجاد تعادل در سیستم ایمنی کمک کرده و از بروز بیماری‌های خودایمنی جلوگیری می‌کنند. اگرچه هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت که تماس با خاک کاملاً مانع از ابتلا به بیماری‌هایی مانند آسم یا اگزما می‌شود، اما شواهد نشان می‌دهد که احتمال بروز این اختلالات را به شدت کاهش می‌دهد.
باغبانی و فضای سبز؛ نسخه‌ای برای همه سنین
این فواید فقط محدود به کودکان نیست. در یک بررسی بر روی بزرگسالان مشخص شد افرادی که در طول زمستان در خانه به کاشت سبزیجات در خاک‌های پر از میکروب مفید پرداختند، پس از یک ماه شاهد افزایش تنوع باکتری‌های پوست و افزایش فاکتورهای ضدالتهابی در خون خود بودند.
حتی نصب «دیوارهای سبز» متشکل از گیاهان زنده در محیط‌های کاری و ادارات نیز نشان داده است که تنها پس از دو هفته، تنوع میکروبی پوست کارمندان افزایش یافته، سطح فاکتورهای التهابی در خون آن‌ها کاهش پیدا کرده و باکتری‌های مفیدی مانند لاکتوباسیلوس روی پوستشان رشد کرده است.
یکی از محققان این حوزه می‌گوید: «وقتی با فرزندانم به گردش می‌روم و آن‌ها می‌خواهند مخروط‌های کاج یا شاخه‌های چوب را بردارند، هرگز مانعشان نمی‌شوم و اجازه می‌دهم آن‌ها را به خانه بیاورند و با آن‌ها بازی کنند.»
کارشناسان معتقدند که باید این نگرش را در شهرسازی نیز به کار بگیریم. طراحی شهری باید به‌گونه‌ای باشد که شهروندان ناخودآگاه و در مسیر روزمره خود به کار یا مدرسه، با عناصر طبیعی در تماس باشند و نیازی نباشد حتماً برای دیدن طبیعت برنامه‌ریزی ویژه‌ای کنند.
اگرچه هنوز زوایای زیادی از نحوه تأثیر دقیق طبیعت بر سیستم ایمنی در حال کشف است، اما همین یافته‌های فعلی کافی است تا بدانیم کمی خاکی شدن دست‌ها ارزشش را دارد. این کار یک راهکار کاملاً بی‌خطر، بدون هزینه و پر از فایده است.
شاید این تحقیقات یادآوری کوتاهی برای همه ما باشد: در پیاده‌روی بعدی خود، از لمس کردن تنه درختان، دست زدن به خاک و نشستن روی چمن‌ها نهراسید و بگذارید دست‌هایتان کمی خاکی شوند!
