بسیاری از ما تصور میکنیم که پیر شدن فرآیندی آهسته، پیوسته و تدریجی است؛ اما تحقیقات جدید نشان میدهند که واقعیت ممکن است کاملاً متفاوت باشد. اگر یک روز صبح مقابل آینه ایستادید و احساس کردید چهرهتان نسبت به چند ماه قبل به طور ناگهانی شکسته شده است، احتمالاً تخیل نکردهاید؛ علم میگوید پیری واقعاً میتواند در جهشهای ناگهانی رخ دهد.
بر اساس مطالعهای که در سال ۲۰۲۴ درباره تغییرات مولکولی مرتبط با افزایش سن انجام شد، بدن انسان دو مرحله تغییرات شدید یا به اصطلاح «جهش رو به جلو» را تجربه میکند: یکی در حدود ۴۴ سالگی و دیگری در حدود ۶۰ سالگی.
این یافتهها نشان میدهد که ما صرفاً با گذشت زمان به صورت تدریجی تغییر نمیکنیم، بلکه در مقاطع خاصی، تغییرات دراماتیک و گستردهای در بدن ما رخ میدهد. جالب اینجاست که این موضوع تقریباً درباره تمام انواع مولکولهایی که در بدن بررسی شدهاند، صدق میکند؛ چه در اواسط دهه ۴۰ زندگی باشید و چه در اوایل دهه ۶۰، بدن شما دستخوش دگرگونیهای بزرگی میشود.
پیری فرآیندی پیچیده است که با افزایش خطر ابتلا به بیماریهای مختلف همراه است. محققان برای درک عمیقتر این موضوع که چه تغییراتی و چگونه رخ میدهند، بیولوژی پیری را مورد بررسی قرار دادند تا بتوانند راهکارهای بهتری برای کاهش اثرات و درمان بیماریهای مرتبط با سن بیابند.
در این پژوهش، گروهی متشکل از ۱۰۸ بزرگسال مورد بررسی قرار گرفتند که برای چندین سال، هر چند ماه یکبار نمونههای بیولوژیکی خود را اهدا میکردند. محققان متوجه شدند که در برخی بیماریها مانند آلزایمر و بیماریهای قلبی-عروقی، خطر ابتلا با گذشت زمان به صورت خطی و آرام بالا نمیرود؛ بلکه بعد از یک سن خاص، این خطر به شکلی ناگهانی و شدید جهش مییابد.
برای بررسی دقیقتر، دانشمندان «زیستنشانگرهای» پیری را زیر نظر گرفتند. آنها با استفاده از نمونههای جمعآوری شده، انواع مختلفی از زیستمولکولها شامل RNA، پروتئینها، لیپیدها (چربیها) و همچنین وضعیت میکروبیومهای روده، پوست، بینی و دهان را ردیابی کردند. در مجموع، ۱۳۵,۲۳۹ ویژگی بیولوژیکی مورد تحلیل قرار گرفت.
حجم دادههای این تحقیق خیرهکننده بود: هر شرکتکننده به طور متوسط ۴۷ نمونه در طول ۶۲۶ روز ارائه کرده بود و بیش از ۲۴۶ میلیارد نقطه داده استخراج شد تا الگوهای تغییرات شناسایی شوند.
پیش از این، مطالعاتی بر روی موشها، ماهیهای زبرافیش و مگسهای سرکه انجام شده بود که نشان میداد فرآیند پیری در این گونهها نیز به صورت پلهای و غیرخطی است. اکنون ثابت شده است که بدن انسان نیز از الگوی مشابهی پیروی میکند.
در این تحقیق مشخص شد که حدود ۸۱ درصد از تمام مولکولهای مورد مطالعه، در یک یا هر دو مرحلهی مذکور دچار تغییرات شدیدی میشوند. این تغییرات در اواسط ۴۰ سالگی و اوایل ۶۰ سالگی به اوج خود میرسند، اما هر کدام ویژگیهای متفاوتی دارند:
- اوج اول (اواسط ۴۰ سالگی): تغییرات عمدتاً در مولکولهای مرتبط با متابولیسم لیپیدها (چربیها)، کافئین و الکل دیده شد. همچنین تغییراتی در عوامل مرتبط با بیماریهای قلبی-عروقی و اختلال در عملکرد پوست و عضلات مشاهده گردید.
- اوج دوم (اوایل ۶۰ سالگی): این مرحله با تغییرات در متابولیسم کربوهیدراتها و کافئین، بیماریهای قلبی-عروقی، سلامت پوست و عضله، تنظیم سیستم ایمنی و عملکرد کلیه همراه بود.
نکته غافلگیرکننده این بود که اولین جهش در اواسط دهه ۴۰ رخ میدهد. پیش از این تصور میشد که شاید تغییرات زنان در این سن به دلیل دوران پیشیائسگی یا یائسگی باشد، اما محققان این فرضیه را به عنوان عامل اصلی رد کردند؛ چرا که مردان نیز دقیقاً در همان سن، تغییرات مولکولی مشابه و قابلتوجهی را تجربه کردند.
این موضوع نشان میدهد در حالی که یائسگی ممکن است بر تغییرات زنان تأثیر بگذارد، اما احتمالاً عوامل مهمتر دیگری وجود دارند که هم بر مردان و هم بر زنان در این بازه سنی اثر میگذارند. شناسایی این عوامل اولویت بعدی تحقیقات در این زمینه خواهد بود.
اگرچه این مطالعه روی تعداد محدودی از افراد (بین ۲۵ تا ۷۰ سال) انجام شده است، اما دریچهای جدید رو به درک ما از زمانبندی پیری گشوده است. تحقیقات آینده میتواند با جزئیات بیشتر و روی گروههای بزرگتری از افراد انجام شود تا مشخص شود بدن انسان دقیقاً چگونه و چرا در این مقاطع زمانی دچار دگرگونی میشود.
نتایج این تحقیق در ژورنال معتبر Nature Aging به چاپ رسیده است و میتواند مسیر پیشگیری از بیماریهای مزمن را در دهههای حساس زندگی هموارتر کند.
