ویروسها همواره بخشی جداییناپذیر از تاریخ حیات روی زمین بودهاند؛ موجوداتی که قدمتشان بسیار بیشتر از انسانهاست و شاید حتی پیش از اولین سلولهای زنده وجود داشتهاند. از ابولا و کووید-۱۹ گرفته تا آنفولانزای اسپانیایی، بیماریهای ویروسی در طول اعصار مختلف، جان میلیونها انسان را گرفتهاند.
طبق گزارشهای تخصصی ویروسشناسی در سال ۲۰۲۵، تاکنون بیش از ۶۰۰ نوع ویروس شناسایی شدهاند که توانایی آلوده کردن انسان را دارند. در این میان، برخی از آنها به دلیل گستردگی شیوع یا علائم منحصربهفردشان، همواره در صدر اخبار قرار میگیرند. اگرچه پیشرفتهای تکنولوژیک و تلاشهای حوزه سلامت عمومی، بسیاری از این ویروسها را نسبت به گذشته کمخطرتر کرده است (مانند آبله که با واکسیناسیون سراسری ریشهکن شد)، اما ویروسها از نظر شدت بیماریزایی تفاوتهای چشمگیری با هم دارند. برخی علائم بسیار خفیفی ایجاد میکنند و برخی دیگر مانند کووید-۱۹، با تبدیل شدن به یک پاندمی (همهگیری جهانی)، تمام دنیا را فلج میکنند.
سنجش میزان مرگبار بودن یک ویروس
برای اندازهگیری میزان خطرناک بودن یک ویروس، معیارهای مختلفی وجود دارد. برخی ویروسها افراد زیادی را مبتلا نمیکنند، اما «نرخ مرگومیر» بسیار بالایی دارند؛ یعنی درصد زیادی از مبتلایان را به کام مرگ میکشانند. در مقابل، برخی ویروسها به سرعت پخش شده و افراد بیشماری را آلوده میکنند، اما نرخ مرگومیر کمتری دارند.
البته نرخ مرگومیر همیشه دقیق نیست. کارشناسان همهگیرشناسی معتقدند گاهی اوقات افراد به نسخههای بسیار خفیف بیماری مبتلا میشوند و حتی تست نمیدهند یا اصلاً علائمی ندارند که در آمارها ثبت شود. در ادامه، با مرگبارترین ویروسهای تاریخ بر اساس نرخ کشندگی یا تعداد قربانیان آشنا میشویم.
مرگبارترین ویروسهای جهان
ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV)
اچآیوی (HIV) اغلب به عنوان مرگبارترین ویروس تاریخ بشر شناخته میشود. سازمان جهانی بهداشت تخمین میزند که بین ۳۵ تا ۵۱ میلیون نفر بر اثر ابتلا به این ویروس جان خود را از دست دادهاند و در حال حاضر نیز حدود ۴۰ میلیون نفر با آن زندگی میکنند.
این ویروس تنها از طریق تبادل مایعات بدن منتقل میشود، اما پس از ورود به بدن، برای همیشه باقی میماند. مرحله پیشرفته این آلودگی، سندرم نقص ایمنی اکتسابی یا همان «ایدز» نام دارد که سیستم ایمنی فرد را چنان ضعیف میکند که توانایی مقابله با عفونتهای سادهای مثل سرماخوردگی یا آنفولانزا را هم نخواهد داشت.
در ابتدا مشخص نبود که علت این بیماری هولناک یک ویروس است. این ویروس در واقع یک «رتروویروس» است؛ نوعی ویروس که از یک آنزیم برای ادغام دیانای (DNA) خود با دیانای سلول میزبان استفاده میکند. در دهههای گذشته، تصور میشد که ابتلای انسان به چنین ویروسهایی غیرممکن است، اما کشف آن در دهه ۸۰ میلادی نقطه عطفی در پزشکی بود. امروزه به لطف دههها تحقیق و تلاشهای بهداشتی، زندگی با این ویروس بسیار ممکنتر از گذشته شده و داروهای پیشگیرانهای وجود دارند که خطر ابتلا در افراد پرخطر را به شدت کاهش میدهند.
ویروس ابولا و ماربورگ
برخی ویروسها علائم بسیار تهاجمی و نرخ مرگومیر خیرهکنندهای دارند؛ مانند ابولا و ماربورگ. این دو ویروس که خویشاوندی نزدیکی با هم دارند، با تب شدید ناگهانی، نارسایی کبد و خونریزیهای شدید شناخته میشوند.
به طور متوسط، نرخ کشندگی این ویروسها حدود ۵۰ درصد است که رقم بسیار بالایی محسوب میشود. با این حال، در برخی طغیانهای ابولا، نرخ کشندگی تا ۹۰ درصد نیز گزارش شده است. خوشبختانه امروزه واکسنهای تایید شدهای برای مقابله با برخی سویههای ابولا وجود دارد و مداخلات پزشکی زودهنگام میتواند شانس بقا را افزایش دهد.
دلیل اینکه ابولا با وجود مرگبار بودن، مانند کووید-۱۹ جهانگیر نشده، به دوره کمون (نهفتگی) کوتاه آن برمیگردد. فاصله بین آلودگی تا بروز علائم در ابولا بسیار کوتاه است و فرد بلافاصله به شدت بدحال میشود؛ بنابراین فرد بیمار معمولاً فرصتی برای سفرهای بینالمللی و انتقال ویروس به نقاط دیگر جهان را پیدا نمیکند. علاوه بر این، ابولا برخلاف ویروسهای تنفسی، از طریق تماس مستقیم با خون و ترشحات منتقل میشود که سرعت انتشار آن را در سطح جامعه محدود میکند.
هاری: ویروسی با مرگومیر ۱۰۰ درصدی
هاری از یک نظر، مرگبارترین ویروس جهان است: اگر علائم آن ظاهر شود، احتمال مرگ تقریباً ۱۰۰ درصد خواهد بود. این ویروس سالانه جان دهها هزار نفر را در سراسر جهان میگیرد.
هاری عمدتاً از طریق گاز گرفتگی یا خراش توسط حیوان آلوده و از راه بزاق به انسان منتقل میشود. علائم اولیه شبیه آنفولانزاست، اما با پیشرفت ویروس، علائم عصبی مانند اضطراب، توهم و اسپاسمهای عضلانی ظاهر میشوند. خبر خوب این است که اگر فرد بلافاصله پس از مواجهه با حیوان مشکوک، تحت درمانهای پیشگیرانه (شامل یک دوره واکسیناسیون ۱۴ روزه) قرار بگیرد، میتوان از رسیدن ویروس به سیستم عصبی مرکزی و مرگ حتمی جلوگیری کرد.
کووید-۱۹: پاندمی که جهان را تغییر داد
بیماری کووید-۱۹ که توسط ویروس SARS-CoV-2 ایجاد میشود، از دسامبر ۲۰۱۹ تا کنون بیش از ۷۶۰ میلیون مورد ابتلا و حدود ۶.۹ میلیون مرگومیر ثبتشده در سراسر جهان داشته است.
اگرچه این ویروس به تنهایی مرگبارترین ویروس تاریخ نیست، اما نباید از اثرات غیرکشنده آن چشمپوشی کرد. طبق آمارهای معتبر، تنها در آمریکا حدود ۴۳ میلیون نفر با علائم «کووید طولانیمدت» دستوپنجه نرم کردهاند؛ وضعیتی که برخی از آنها را به دلیل عوارض مزمن، دچار ناتوانیهای جسمی دائمی کرده است.
هنوز میان کارشناسان درباره زمان دقیق پایان این پاندمی توافق وجود ندارد. این ویروس همچنان در حال گردش است و با جهشهای مداوم، سویههای جدیدی ایجاد میکند که ممکن است در آینده باعث بروز بیماریهای شدیدتری شوند. اگرچه واکسیناسیون گسترده نرخ ابتلا و مرگومیر را به شدت کاهش داده، اما آمار نهایی قربانیان این ویروس هنوز به طور دقیق قابل تعیین نیست.
آنفولانزا و خطر آنفولانزای پرندگان
آنفولانزا ویروسی است که هر چند دهه یکبار، جهان را با یک پاندمی بزرگ روبرو میکند.
«آنفولانزای اسپانیایی» در سال ۱۹۱۸ یکی از شدیدترین نمونههای تاریخ بود. طبق گزارشهای مراکز کنترل بیماری، این ویروس حدود ۵۰۰ میلیون نفر (یکسوم جمعیت جهان در آن زمان) را مبتلا کرد. شدت این همهگیری به حدی بود که تعداد قربانیان آمریکایی آن از مجموع کشتههای این کشور در هر دو جنگ جهانی، جنگ کره و جنگ ویتنام بیشتر بود. تخمین زده میشود که این ویروس در سطح جهانی جان ۵۰ میلیون نفر را گرفته باشد. در آن زمان واکسنی وجود نداشت و تنها راه مقابله، روشهای بهداشتی مانند قرنطینه و شستوشوی دستها بود.
اما امروزه «آنفولانزای پرندگان» نگرانیهای جدیتری ایجاد کرده است. اگرچه علائم آن مشابه آنفولانزای معمولی است، اما نرخ مرگومیر آن در انسان بسیار بالاتر است. برای مقایسه، نرخ کشندگی کووید-۱۹ قبل از واکسیناسیون حدود ۲ درصد بود، در حالی که در برخی طغیانهای آنفولانزای پرندگان، این رقم به بیش از ۳۰ درصد (یک مرگ در هر سه مبتلا) رسیده است.
دلیل اینکه تاکنون با پاندمی جهانی آنفولانزای پرندگان روبرو نشدهایم، این است که این ویروس هنوز به راحتی از انسان به انسان منتقل نمیشود. اکثر مبتلایان، ویروس را مستقیماً از حیوان آلوده گرفتهاند. با این حال، ویروسها مدام در حال جهش هستند و این احتمال وجود دارد که روزی توانایی انتقال سریع بین انسانها را پیدا کنند؛ موضوعی که به شدت باعث نگرانی محققان حوزه سلامت شده است.
ویروسهای مرگبار در آینده
علاوه بر آنفولانزای پرندگان، بسیاری از پزشکان و محققان نسبت به بازگشت بیماریهایی که با واکسن قابل پیشگیری هستند (مانند سرخک و فلج اطفال) هشدار میدهند. کاهش استقبال از واکسیناسیون در برخی نقاط جهان، باعث شده بیماریهایی که تصور میشد ریشهکن شدهاند، دوباره خودنمایی کنند. کارشناسان معتقدند بسیار تأسفبار است که با وجود داشتن واکسنهای بسیار مؤثر، همچنان باید نگران شیوع دوباره این بیماریها باشیم.
چگونه برای پاندمی بعدی آماده شویم؟
تلاشهای شبکههای جهانی ویروسشناسی اکنون بر تدوین یک «دستورالعمل جامع» متمرکز است تا در زمان وقوع همهگیری بعدی، کشورها بدانند دقیقاً چه اقداماتی باید انجام دهند.
هیچکس نمیتواند با قطعیت زمان وقوع یا نوع ویروس پاندمی بعدی را پیشبینی کند. به جای هدر دادن وقت برای پیشبینی زمان حادثه، تمرکز اصلی باید بر ارتقای آمادگی سیستمهای سلامت عمومی و آموزش ویروسشناسان متخصص باشد. آمادگی در سطح جامعه شامل موارد زیر است:
- تداوم برنامههای واکسیناسیون
- فرهنگسازی برای ماندن در خانه هنگام بیماری
- رعایت اصول اولیه بهداشتی مانند شستوشوی مکرر دستها
