از آنجایی که ذهنآگاهی تمرینی است که میتوان آن را به تنهایی، در خانه و بدون هزینه انجام داد، اغلب به عنوان نسخهای شفابخش و بینقص برای کاهش استرس و بهبود سلامت روان شناخته میشود.
ذهنآگاهی نوعی مدیتیشن است که در آن فرد بر آگاهی از حواس، افکار و احساسات خود در لحظه حال تمرکز میکند. اولین شواهد مکتوب از این تمرین که در هند یافت شده، به بیش از ۱۵۰۰ سال پیش بازمیگردد. در متون کهنِ به جای مانده از آن دوران، توصیفات مختلفی از این تمرینات آمده است که در کمال تعجب، گزارشهایی از بروز علائم افسردگی و اضطراب را نیز پس از مدیتیشن شامل میشود.
این متون همچنین به ناهنجاریهای شناختی مرتبط با دورههای روانپریشی، گسستگی و مسخ شخصیت (زمانی که فرد احساس میکند جهان واقعی نیست) اشاره کردهاند.
در هشت سال گذشته، موجی از تحقیقات علمی در این زمینه به راه افتاده است. این مطالعات نشان میدهند که عوارض جانبی مدیتیشن برخلاف تصور عموم، نادر نیستند.
تحقیقی در سال ۲۰۲۲ بر روی ۹۵۳ داوطلب در آمریکا که به طور منظم مدیتیشن میکردند، نشان داد که بیش از ۱۰ درصد از شرکتکنندگان، عوارض جانبی شدیدی را تجربه کردهاند که تأثیر منفی قابلتوجهی بر زندگی روزمرهشان داشته و حداقل به مدت یک ماه تداوم یافته است.
بر اساس مرور تحقیقات ۴۰ سال اخیر که در سال ۲۰۲۰ منتشر شد، شایعترین عوارض جانبی عبارتند از:
- اضطراب و افسردگی
- علائم روانپریشی یا هذیان
- گسستگی یا مسخ شخصیت
- ترس و وحشت افسارگسیخته
تحقیقات همچنین ثابت کردهاند که این عوارض لزوماً مختص افراد دارای سابقه بیماری روانی نیست؛ بلکه حتی کسانی که به میزان متوسط مدیتیشن میکنند نیز ممکن است دچار علائم پایداری شوند.
دنیای غرب مدتهاست که از این عوارض آگاه است. در سال ۱۹۷۶، یکی از چهرههای برجسته علوم شناختی-رفتاری هشدار داد که مدیتیشن اگر بدون ملاحظه و بیرویه استفاده شود، میتواند باعث مشکلات جدی روانی مانند افسردگی، بیقراری و حتی فروپاشیهای عصبی مشابه شیزوفرنی شود.
با وجود اینکه شواهدی مبنی بر تأثیر مثبت ذهنآگاهی بر سلامت روان وجود دارد، اما مشکل اصلی اینجاست که مربیان، ویدئوها، اپلیکیشنها و کتابهای این حوزه، به ندرت درباره عوارض جانبی احتمالی به مخاطب هشدار میدهند. برخی از منتقدان این حوزه معتقدند ذهنآگاهی به نوعی «معنویت سرمایهداری» تبدیل شده است. تنها در ایالات متحده، صنعت مدیتیشن ارزشی معادل ۲.۲ میلیارد دلار دارد.
جالب است بدانید حتی برخی از تئوریسینهای اصلی جنبش ذهنآگاهی در مصاحبههای خود اعتراف کردهاند که بخش بزرگی از تحقیقات انجام شده درباره اثرات مثبت این تمرینات، از نظر علمی ضعیف و فاقد اعتبار کافی هستند. با این حال، اشتیاق شدیدی میان طرفداران آن وجود دارد که معتقدند ذهنآگاهی نه تنها فرد، بلکه کل بشریت را تغییر میدهد و صلح و شفقت را در جهان گسترش میدهد.
پوشش رسانهای درباره ذهنآگاهی همواره با نوعی سوگیری همراه بوده است. برای مثال، در سال ۲۰۲۲ بزرگترین و گرانترین مطالعه تاریخ علم مدیتیشن (با بودجهای بالغ بر ۸ میلیون دلار) انجام شد، اما رسانهها کمتر به آن پرداختند.
در این مطالعه، بیش از ۸ هزار نوجوان ۱۱ تا ۱۴ ساله در ۸۴ مدرسه بریتانیا مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که ذهنآگاهی نه تنها در بهبود سلامت روان کودکان نسبت به گروه کنترل شکست خورد، بلکه ممکن است اثرات مخربی بر روی دانشآموزانی که در معرض خطر مشکلات روانی بودند، داشته باشد.
آیا فروش اپلیکیشنهای ذهنآگاهی، برگزاری کلاسهای مدیتیشن یا حتی استفاده از آن در کلینیکهای روانشناسی، بدون اشاره به عوارض جانبی آن، کاری اخلاقی است؟ با توجه به فراوانی این عوارض، پاسخ احتمالا «خیر» است.
بسیاری از مربیان به اشتباه تصور میکنند که این تمرینات فقط اثر مثبت دارند. شایعترین گزارش از سوی کسانی که دچار آسیب شدهاند این است که مربیان حرف آنها را باور نمیکنند و معمولاً به آنها میگویند: «فقط به مدیتیشن ادامه بده، خودش برطرف میشود!»
تحقیقات درباره نحوه تمرین ایمنِ مدیتیشن به تازگی آغاز شده و هنوز توصیه شفافی برای همگان وجود ندارد. بخشی از مشکل اینجاست که مدیتیشن با حالات غیرمعمول آگاهی سر و کار دارد و ما هنوز تئوریهای روانشناختی کافی برای درک کامل این حالات نداریم.
در حال حاضر، اگر قرار است از مدیتیشن به عنوان یک ابزار درمانی یا راهکاری برای تندرستی استفاده شود، لازم است عموم مردم از آسیبهای احتمالی آن نیز آگاه شوند.
