تپش قلب در خواب تجربهای است که بسیاری از افراد دستکم یک بار آن را حس کردهاند: از خواب میپرید و ضربان قلب خود را محکم، تند یا نامنظم حس میکنید. گرچه این احساس میتواند ترسناک باشد، اما همیشه نشانهی یک مشکل جدی نیست. در این مقاله، با نگاهی به علل گوناگون تپش قلب شبانه، زمان مراجعه به پزشک و راهکارهای کاهش آن، شما را با این پدیده آشنا میکنیم.
علل شایع تپش قلب در خواب
۱. استرس و اضطراب
ذهن ما هنگام خواب هم دست از کار نمیکشد. استرس روزمره، نگرانیهای پنهان یا حتی اضطراب فراگیر میتوانند سطح هورمونهای استرس مانند کورتیزول و آدرنالین را بالا نگه دارند. این وضعیت بهویژه در نیمههای شب، زمانی که بدن در حال استراحت است اما ذهن همچنان فعال باقی میماند، میتواند موجب بیدار شدن همراه با تپش قلب شود.
۲. کابوسها و وحشت شبانه
خوابهای پریشان یا حملههای وحشت شبانه میتوانند سیستم عصبی سمپاتیک را ناگهان فعال کنند. ترشح ناگهانی آدرنالین در پاسخ به یک کابوس، باعث افزایش ضربان قلب، تعریق و احساس تپش در قفسهی سینه میشود. در بسیاری از موارد، این حالت چند دقیقه بیشتر طول نمیکشد و بهتدریج فروکش میکند.
۳. وضعیت خوابیدن
شاید تعجب کنید، اما وضعیت بدن هنگام خواب میتواند در احساس تپش قلب نقش داشته باشد. خوابیدن به پهلوی چپ، قلب را به دیوارهی قفسهی سینه نزدیکتر میکند و ضربان آن را بیشتر حس میکنیم. این حالت معمولاً بیخطر است و صرفاً یک درک حسی تقویتشده از ضربان طبیعی قلب به شمار میرود، نه یک آریتمی واقعی.
۴. رفلاکس معده
برگشت اسید معده به مری، بهویژه در حالت درازکش، میتواند عصب واگ را تحریک کند. تحریک این عصب یکی از عوامل شناختهشدهی تپش قلب است. افرادی که شام سنگین، غذای چرب یا ادویهدار میخورند و بلافاصله میخوابند، بیش از دیگران در معرض این نوع تپش شبانه قرار میگیرند.
۵. آپنه خواب
آپنه انسدادی خواب یک اختلال جدی است که در آن راه هوایی هنگام خواب بهطور مکرر بسته میشود. افت سطح اکسیژن خون، مغز را وادار میکند تا با افزایش ضربان قلب، اکسیژنرسانی را جبران کند. در نتیجه، فرد ممکن است با تپش قلب شدید، نفسنفسزدن یا احساس خفگی از خواب بپرد. اگر خروپف بلند و خوابآلودگی روزانه هم دارید، بررسی آپنه خواب ضروری است.
۶. کافئین، نیکوتین و الکل
نوشیدن قهوه، چای پررنگ، نوشابههای انرژیزا یا استعمال دخانیات در ساعات پایانی روز میتواند تا ساعتها اثر تحریکی بر قلب بگذارد. الکل نیز با وجود اثر اولیهی خوابآوری، در نیمهی دوم شب ساختار خواب را بر هم میزند و موجب افزایش ضربان قلب میشود. کاهش یا حذف این مواد، بهویژه پس از عصر، تأثیر چشمگیری در کاهش تپش شبانه دارد.
۷. افت قند خون شبانه
در برخی افراد، بهویژه کسانی که دیابت دارند یا انسولین تزریق میکنند، افت قند خون در طول خواب روی میدهد. بدن در پاسخ به این افت، هورمونهایی مانند آدرنالین ترشح میکند که به طور مستقیم باعث تندشدن ضربان قلب میشوند. عرق سرد، لرز و احساس ضعف، از دیگر نشانههای همراه هستند.
۸. تغییرات هورمونی
دوران پیش از یائسگی، بارداری و حتی نوسانهای هورمون تیروئید میتوانند ریتم طبیعی قلب را تغییر دهند. پرکاری تیروئید یکی از علل شایع تپش قلب مداوم و شبانه است که اغلب با کاهش وزن ناخواسته، تعریق و لرزش دست همراه میشود. در مقابل، کمکاری تیروئید نیز گاهی الگوی ضربان را غیرطبیعی میکند.
۹. کمآبی و عدم تعادل الکترولیتها
بدنی که آب کافی ندارد، حجم خون کمتری خواهد داشت و قلب برای رساندن اکسیژن ناچار است تندتر بزند. همچنین کمبود پتاسیم، منیزیم یا کلسیم – که برای فعالیت الکتریکی قلب ضروری هستند – میتواند باعث بروز ضربانهای نابجا یا تپش قلب در خواب شود.
۱۰. داروها
برخی داروهای ضداحتقان، اسپریهای آسم، داروهای تیروئید و حتی بعضی داروهای ضدافسردگی میتوانند تپش قلب را به عنوان عارضهی جانبی به همراه داشته باشند. اگر پس از شروع داروی جدید، تپش شبانه آغاز شد، بدون مشورت با پزشک مصرف دارو را قطع نکنید و حتماً موضوع را با او در میان بگذارید.
۱۱. بیماریهای قلبی
در موارد کمتر اما مهمتر، تپش قلب در خواب میتواند نشانهای از یک آریتمی واقعی مانند فیبریلاسیون دهلیزی، تاکیکاردی فوقبطنی یا ضربانهای زودرس بطنی باشد. اگر تپش قلب با تنگی نفس، درد قفسهی سینه، سرگیجه یا غش همراه باشد، باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
هرچند تپش قلب گاهبهگاه و کوتاهمدت معمولاً بیخطر است، اما همراهی آن با نشانههای زیر یک زنگ خطر جدی به حساب میآید:
- احساس درد، فشار یا سنگینی در قفسهی سینه
- تنگی نفس شدید یا خفگی
- غش کردن یا احساس نزدیکشدن به غش
- سرگیجهی مداوم
- ضربان قلب بسیار نامنظم که بیش از چند دقیقه طول بکشد
- سابقهی بیماری قلبی یا سکته در خود یا خانواده
همچنین اگر تپش شبانه الگوی خواب شما را بر هم زده و به طور مکرر رخ میدهد، حتی بدون نشانههای خطر، بهتر است برای بررسی دقیقتر برنامهریزی کنید.
روشهای تشخیص علت تپش قلب در خواب
پزشک معمولاً با گرفتن شرح حال دقیق، معاینه و یک نوار قلب ساده (ECG) کار را آغاز میکند. اما از آنجا که تپش ممکن است فقط شبها و گهگاه رخ دهد، روشهای زیر به کار گرفته میشوند:
- هولتر مانیتورینگ: دستگاهی کوچک که ۲۴ تا ۴۸ ساعت ضربان قلب را ضبط میکند.
- دستگاه ضبط رویدادی (Event recorder): برای دورههای طولانیتر که فرد با شروع علامت، دکمهای را فشار میدهد.
- تست خواب (پلیسومنوگرافی): در صورت شک به آپنه خواب، مطالعهی خواب انجام میشود.
- آزمایش خون: بررسی تیروئید، الکترولیتها و سطح قند خون.
راهکارهای کاهش تپش قلب شبانه
برای کاهش احتمال بیدار شدن با قلب کوبنده، میتوانید تغییرات سادهای در سبک زندگی ایجاد کنید:
- دمای اتاق خواب را خنک و محیط را تاریک و آرام نگه دارید.
- وعدهی شام را حداقل ۲ تا ۳ ساعت پیش از خواب میل کنید و از غذاهای سنگین و چرب بپرهیزید.
- مصرف کافئین، نیکوتین و الکل را بهویژه بعد از ظهر محدود کنید.
- یک بطری آب کنار تخت داشته باشید و در طول روز آب کافی بنوشید.
- اگر به پهلوی چپ میخوابید، امتحان کنید به پهلوی راست یا طاقباز بخوابید تا ببینید آیا تغییری در احساس تپش ایجاد میشود.
- تمرینهای تنفس عمیق، مدیتیشن یا یوگای آرام پیش از خواب میتوانند سیستم عصبی را آرام کنند.
- در صورت تشخیص آپنه خواب، استفاده از دستگاه CPAP میتواند تپش قلب شبانه را بهطور چشمگیری کاهش دهد.
سوالات متداول درباره تپش قلب در خواب
آیا تپش قلب در خواب همیشه نشانهی بیماری قلبی است؟
خیر، تپش قلب شبانه اغلب ناشی از عواملی مانند استرس، وضعیت خواب، کافئین یا رفلاکس معده است. تنها زمانی که با علائمی مثل درد قفسهی سینه یا تنگی نفس همراه باشد یا مکرراً تکرار شود، نیاز به بررسی قلبی جدی دارد.
آیا نوع تشک یا بالش میتواند تپش قلب در خواب را کاهش دهد؟
تأثیر مستقیم بر ریتم قلب ندارد، اما بالش مناسب که سر و گردن را بالاتر از معده قرار دهد، میتواند به کاهش رفلاکس شبانه کمک کند. همچنین تشکهای خیلی نرم که بدن را در وضعیت نامناسب فرو میبرند، ممکن است تنفس را دشوار کنند و در افراد مبتلا به آپنه خواب مشکل را تشدید نمایند.
آیا تپش قلب شبانه در زنان شایعتر است؟
بله، تغییرات هورمونی در دوران قاعدگی، بارداری و بهویژه پیش از یائسگی، زنان را بیشتر در معرض تپش قلب قرار میدهد. با این حال، این وضعیت در هر دو جنس و در هر سنی ممکن است رخ دهد.
