همه ما این جملات را شنیدهایم: «قلبم یک لحظه ایستاد!» یا «تپش قلب گرفتم.»
معمولاً این عبارات را هنگام هیجان، عشق یا استرس به کار میبریم. اما از نظر پزشکی، نامنظم شدن ضربان قلب اصلاً رمانتیک نیست و میتواند نشانهای از ضرورت مراجعه به پزشک باشد.
شایعترین نشانه آریتمی (یا همان نامنظمی ضربان قلب) این است که فرد احساس میکند قلبش یک لحظه میایستد، به شدت تند میزند یا درون سینهاش میلرزد. این وضعیت به ویژه اگر تازه شروع شده باشد، برای هر کسی نگرانکننده است و معمولاً افراد با اضطراب شدید به پزشک مراجعه میکنند.
با این حال، خبر خوب این است که بیشتر انواع آریتمی را میتوان با دارو یا روشهای نوین پزشکی (مانند کاتتر) کنترل کرد. با درمان مناسب و رعایت مراقبتهای روتین، آریتمیها خطری برای زندگی ندارند و شما میتوانید یک زندگی کاملاً عادی داشته باشید. در ادامه این مقاله، با انواع آریتمی، روشهای تشخیص و راههای درمان آن بیشتر آشنا میشویم.
آنچه در ادامه میخوانید:
- آریتمی قلبی چیست؟
- انواع آریتمی قلبی
- علائم و نشانههای آریتمی قلبی
- دلایل بروز آریتمی
- روشهای تشخیص آریتمی قلبی
- راههای درمان آریتمی قلبی
- چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
آریتمی قلبی چیست؟
آریتمی به هرگونه نامنظمی در ضربان قلب گفته میشود؛ یعنی زمانی که قلب خیلی تندتر یا کندتر از حد نرمال میزند، یا دچار ضربانهای اضافه و افتادگی ضربان میشود. گاهی اوقات ممکن است ضربانهای نامنظمِ گذرا داشته باشید که کاملاً طبیعی هستند و هیچ خطری ندارند.
اما برخی از انواع آریتمیها ریسک ابتلا به بیماریهای قلبی-عروقی مانند سکته مغزی یا نارسایی قلبی را افزایش میدهند. تعداد کمی از آریتمیها نیز وجود دارند که اگر تشخیص داده نشده یا درمان نشوند، میتوانند خطرناک و تهدیدکننده حیات باشند.
ساختار و عملکرد ضربان قلب
آریتمیها معمولاً بر اساس محل شکلگیریشان در قلب دستهبندی میشوند، بنابراین بهتر است ابتدا نگاهی ساده به آناتومی قلب داشته باشیم.
- دهلیزها و بطنها: قلب مانند یک پمپ دو طبقه با چهار اتاقک است. اتاقکهای بالایی که «دهلیز» نام دارند، خون را جمعآوری میکنند. اتاقکهای پایینی یا همان «بطنها»، خون را به ریهها و بقیه بدن پمپ میکنند. سیستم الکتریکی قلب نیز مانند منبع برق داخلی عمل کرده و با ارسال سیگنال، زمان ضربانِ این اتاقکها را تعیین میکند. دهلیزها و بطنها با هم هماهنگ هستند تا خون در هر ضربان، در مسیر درست حرکت کند.
- دریچههای قلب: دریچهها جریان خون را در مسیر درست هدایت میکنند. دریچههای میترال و تریکاسپید خون را از دهلیزها به بطنها میبرند و دریچههای آئورت و ریوی خون را از بطنها به بیرون هدایت میکنند.
- سیگنالهای الکتریکی: باتری طبیعی قلب (گره سینوسی) در دهلیز راست قرار دارد. سیمکشی الکتریکی اصلی قلب نیز (گره دهلیزی-بطنی) بین دهلیزها و بطنها واقع شده است. وقتی قلب به صورت هماهنگ و کارآمد منقبض نشود، آریتمی رخ میدهد.
انواع آریتمی قلبی
آریتمیهای قلبی معمولاً به دو روش دستهبندی میشوند:
- بر اساس سرعت ضربان قلب: ضربان قلب آهسته را «برادیآریتمی» مینامند (به طور کلی ضربان زیر ۶۰ بار در دقیقه). ضربان قلب سریع نیز «تاکیآریتمی» نام دارد (معمولاً بالای ۱۰۰ ضربان در دقیقه).
- بر اساس محل منشأ در قلب: آریتمیهای فوقبطنی در اتاقکهای بالایی (دهلیزها) یا ساختارهای مجاور رخ میدهند. آریتمیهای بطنی نیز در اتاقکهای پایینی (بطنها) شکل میگیرند.
آریتمیهای دهلیزی و فوقبطنی
ضربانهای سریعی که از بالای بطنها شروع میشوند، تاکیکاردی فوقبطنی نام دارند. دو نوع شایع این دسته عبارتند از:
۱. فیبریلاسیون دهلیزی
این عارضه یکی از شایعترین انواع آریتمی است و با افزایش سن، خطر ابتلا به آن بیشتر میشود. در این وضعیت، ممکن است لختههای خونی کوچکی در قلب تشکیل شده و به سمت مغز حرکت کنند که این امر خطر سکته مغزی را بالا میبرد. نارسایی قلبی نیز از دیگر عوارض این بیماری است. سرگیجه، تپش قلب، تنگی نفس هنگام ورزش، خستگی و درد قفسه سینه از علائم آن هستند. بزرگترین پیشرفتهای درمانی در حوزه آریتمی، مربوط به همین بیماری بوده است؛ به طوری که امروزه با جراحیهای نوین، ریسک سکته در این بیماران بسیار کاهش یافته است.
۲. فلاتر دهلیزی
این آریتمی هم در دهلیز رخ میدهد اما منظمتر از فیبریلاسیون دهلیزی است. افرادی با سابقه نارسایی قلبی، مشکلات دریچهای یا سکته قلبی بیشتر در معرض آن هستند. برای درمان این عارضه گاهی از روش «کاردیوورژن الکتریکی» (شوک خفیف پزشکی) برای بازگرداندن ضربان به حالت نرمال استفاده میشود.
۳. تاکیکاردی فوقبطنی حملهای
این وضعیت شامل ضربان قلب بسیار شدیدی است که ناگهان شروع شده و ناگهان قطع میشود (بین ۱۵۰ تا ۲۵۰ ضربان در دقیقه). مصرف کافئین، الکل یا برخی داروها میتواند محرک آن باشد. علائم آن شامل تپش قلب، سنگینی قفسه سینه، تنگی نفس و احساس اضطراب است. بسیاری از افراد مبتلا به این عارضه نیاز به درمان خاصی ندارند، مگر اینکه آزمایشها علت زمینهای دیگری را نشان دهند.
۴. سندروم ولف پارکینسون وایت
این یک نوع خاص و مادرزادی از PSVT است که کودکان با آن متولد میشوند. در این سندروم، وجود یک مسیر الکتریکی اضافی در قلب باعث تاکیکاردی (ضربان سریع) میشود.
آریتمیهای بطنی
این آریتمیها در بطنها (اتاقکهای پایینی) شکل میگیرند و درمان آنها میتواند شامل دارو، روشهای کاتتر (مانند ابلیشن) یا دستگاههایی مثل باتری قلب و دفیبریلاتورهای قابل کاشت باشد.
۱. تاکیکاردی بطنی
این عارضه به معنی ضربان بسیار سریع بطنها است و اغلب در افرادی که سابقه سکته یا بیماری قلبی دارند (به دلیل ایجاد بافت اسکار یا جای زخم در قلب) رخ میدهد. این وضعیت خطرناک است و میتواند منجر به ایست قلبی شود. پزشکان برای جلوگیری از آن، داروهای ضد آریتمی یا دستگاههای کاشتنی ICD تجویز میکنند که ضربان نامنظم را تشخیص داده و با شوکهای خفیف، آن را به حالت عادی برمیگردانند.
۲. فیبریلاسیون بطنی
این عارضه خطرناکترین نوع آریتمی قلبی به شمار میرود. در این وضعیت، بطنها به جای پمپاژ منظم خون، فقط میلرزند. فیبریلاسیون بطنی یک فوریت پزشکی (اورژانس) است و نیاز به احیای قلبیریوی (CPR) و شوک فوری دارد. ضعف عضله قلب، سکتههای قلبی و برخی مسائل ژنتیکی از عوامل خطر این بیماری هستند.
۳. انقباضات مجزای بطنی
اینها در واقع ضربانهای اضافه و زودرسی هستند که در بطنها شروع میشوند و فرد احساس لرزش یا کوبش در قفسه سینه میکند. بسیاری از مردم بدون اینکه بیماری قلبی داشته باشند دچار PVC میشوند که معمولاً بیخطر است و با تغییر سبک زندگی (کاهش مصرف کافئین و دخانیات) رفع میشود.
سایر آریتمیها
- سندروم سینوس بیمار: وقتی باتری طبیعی قلب دچار مشکل شود، ضربان قلب بسیار کند (برادیکاردی) میشود که علائمی مثل سرگیجه، غش و خستگی زودرس دارد. درمان استاندارد آن، کاشتن یک باتری قلب دائمی است.
- سندروم QT طولانی: این یک اختلال نادر و معمولاً ارثی است که در آن، قلب زمان بیشتری را برای انقباض و بازیابی خود صرف میکند و در نوار قلب (EKG) مشخص میشود. در صورت عدم درمان، میتواند به آریتمیهای بطنی خطرناک تبدیل شود.
- ایست قلبی: این حالت زمانی رخ میدهد که هیچ فعالیت الکتریکی در قلب وجود ندارد و قلب کاملاً از کار میافتد. برخلاف آنچه در فیلمهای سینمایی نشان داده میشود، این حالت با شوک الکتریکی درمان نمیشود؛ بلکه احیای قلبیریوی (CPR) سریع و باکیفیت مهمترین راه نجات است.
علائم و نشانههای آریتمی قلبی
بسته به نوع آریتمی، ممکن است نشانههای زیر را تجربه کنید:
| علائم ضربان قلب کند (برادیکاردی) | علائم ضربان قلب سریع (تاکیکاردی) |
|---|---|
| خستگی مفرط | تپش قلب یا احساس کوبش در سینه |
| غش کردن (سنکوپ) | سرگیجه یا احساس سبکی سر |
| سرگیجه | تنگی نفس هنگام فعالیت |
| احساس اضطراب و دلشوره | |
| درد قفسه سینه |
دلایل بروز آریتمی
در بسیاری از موارد، علت دقیق آریتمی ناشناخته باقی میماند. با این حال، دلایل شناختهشده عبارتند از:
- بیماریهای قلبی و عروقی (مانند گرفتگی رگها، فشار خون بالا، مشکلات دریچهای و ضعیف شدن عضله قلب).
- بیماریهای مادرزادی قلبی که فرد با آنها متولد میشود.
- سوابق پزشکی مانند سکته قلبی که باعث ایجاد بافت اسکار (جای زخم) در قلب شده است.
روشهای تشخیص آریتمی قلبی
پزشکان متخصص قلب برای تشخیص آریتمی، ابتدا تاریخچه پزشکی شما را بررسی کرده، معاینه فیزیکی انجام میدهند و سپس آزمایشهای زیر را تجویز میکنند:
- نوار قلب: اصلیترین و استانداردترین تست تشخیصی است.
- مانیتورهای پوشیدنی (هولتر قلب): دستگاه کوچکی است که به مدت یک یا دو روز به طور شبانهروزی همراه شماست تا آریتمیهای گذرا که در نوار قلب معمولی نشان داده نمیشوند را ثبت کند.
- تست ورزش: برای تشخیص آریتمیهایی که هنگام فعالیت بدنی رخ میدهند.
- اکوکاردیوگرافی (اکوی قلب): تست سونوگرافی غیرتهاجمی برای بررسی ساختار قلب.
- مطالعات الکتروفیزیولوژی (EPS): یک روش تخصصی که با بیحسی موضعی و فرستادن کاتتر به درون رگها، منبع دقیق آریتمی را درون قلب پیدا میکند.
نکتهای درباره گجتهای هوشمند: امروزه ساعتهای هوشمند (مانند اپل واچ یا سامسونگ) قابلیت تشخیص آریتمی را دارند. این تکنولوژی برای افراد مستعد عالی است، اما در برخی افراد ممکن است باعث اضطراب بیمورد و مراجعات پزشکی غیرضروری شود.
راههای درمان آریتمی قلبی
اگر آریتمی شما نیاز به درمان داشته باشد، گزینههای مختلفی بر اساس نوع بیماری وجود دارد:
۱. درمانهای دارویی
داروها معمولاً به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
- داروهای ضد انعقاد یا رقیقکنندههای خون: این داروها (مانند آپیکسابان یا وارفارین) مانع از ایجاد لخته و سکته مغزی در اثر آریتمیهایی مثل A-fib میشوند.
- داروهای ضد آریتمی: داروهایی مانند مسدودکنندههای کانال سدیم، مسدودکنندههای بتا (مثل متوپرولول)، مسدودکنندههای کانال پتاسیم یا کلسیم که به تنظیم و کنترل سرعت ضربان قلب کمک میکنند.
۲. روشهای جراحی و تهاجمی
- ابلیشن قلبی: شایعترین روش برای درمان قطعی برخی آریتمیهاست. در این روش، لولههای ظریفی (کاتتر) از طریق رگهای کشاله ران به سمت قلب هدایت میشوند تا پس از یافتن کانون ایجاد آریتمی، آن نقطه را با گرما یا سرما بسوزانند و ریشه بیماری را از بین ببرند. این عمل معمولاً تحت بیهوشی عمومی انجام میشود.
- بستن گوشک دهلیز چپ: روشی نوین برای افرادی است که به دلیل خطرات خونریزی نمیتوانند داروهای رقیقکننده خون را طولانیمدت مصرف کنند. با این کار، مسیر کیسه کوچکی در دهلیز که محل اصلی تجمع لختههاست بسته میشود و ریسک سکته بدون نیاز به دارو کاهش مییابد.
۳. دستگاههای کاشتنی قلبی
- باتری قلب: دستگاه الکترونیکی کوچکی است که زیر پوست ناحیه استخوان ترقوه قرار میگیرد و با ارسال سیگنال، ضربانهای خیلی کند را به حالت نرمال برمیگرداند. امروزه مدلهای بدون سیم نیز به بازار آمدهاند که بسیار کوچکتر هستند.
- دفیبریلاتور قابل کاشت: دستگاهی است که برای افراد در معرض آریتمیهای شدید بطنی تجویز میشود تا به محض تشخیص ضربان خطرناک، با اعمال شوک خودکار داخلی، جان بیمار را نجات دهد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر مشکوک به آریتمی هستید، میتوانید ابتدا به یک پزشک عمومی یا داخلی مراجعه کنید تا معاینات اولیه و نوار قلب را انجام دهد و در صورت نیاز، شما را به متخصص قلب ارجاع دهد.
برای اینکه جلسه ویزیت پربارتری داشته باشید، بهتر است اطلاعات زیر را یادداشت کرده و همراه خود ببرید:
- علائم شما چه زمانی رخ میدهند؟
- شدت و نوع احساسی که دارید چگونه است؟ (مثلاً احساس لرزش، ضربه یا ایستادن قلب)
- آیا این علائم با درد همراه هستند؟ (تعیین شدت درد از ۱ تا ۱۰)
- هنگام شروع علائم در حال انجام چه کاری بودید؟ (ورزش، استراحت، پیادهروی)
- لیست تمام داروها، مکملها و میزان مصرف کافئین یا تغییرات اخیر در رژیم غذایی شما.
هشدار اورژانسی: در صورت مواجهه با علائم زیر، منتظر وقت دکتر نمانید و فوراً با اورژانس تماس بگیرید:
- درد ناگهانی و شدید در قفسه سینه.
- درد قفسه سینه همراه با انتشار درد یا گزگز در دستها یا فک.
- درد قفسه سینه همراه با سردرد شدید.
- علائم شبیه به سکته مغزی (مانند بیحسی یک طرف بدن یا مشکل در صحبت کردن).
