خواب رفتن دست و پا؛ همان حالتی که انگار دست یا پا «گزگز» می‌کند، بی‌حس می‌شود یا سوزن‌سوزن شدن دارد. در بسیاری از موارد، این حالت موقتی است و به دلیل قرار گرفتن بدن در یک وضعیت نامناسب و فشار آمدن به عصب ایجاد می‌شود. برای مثال، ممکن است بعد از مدت زیادی نشستن روی پا، تکیه دادن روی آرنج یا خوابیدن روی دست، این احساس ایجاد شود و چند دقیقه بعد از تغییر وضعیت از بین برود.
با این حال، اگر خواب رفتن دست و پا مرتب تکرار شود، مدت زیادی ادامه پیدا کند، به‌مرور بیشتر شود یا همراه با علائمی مانند درد، ضعف، سرگیجه یا مشکل در راه رفتن باشد، بهتر است علت آن بررسی شود. گاهی این علامت می‌تواند نشانه یک مشکل عصبی، کمبود بعضی ویتامین‌ها، دیابت یا بیماری‌های دیگری باشد.
- همه‌چیز ۱۰۰ درصد آنلاینه
- فایل کامل برنامه تمرینی‌ها روی می‌تونی دانلود کنی
- تصویر نحوه انجام تمام تمرینات توی فایل قرار داره؛ به هیچ‌کس نیاز نداری!
خواب رفتن دست و پا یعنی چه؟
وقتی از خواب رفتن دست یا پا صحبت می‌کنیم، معمولا منظور مجموعه‌ای از احساسات غیرطبیعی است؛ از بی‌حسی و کاهش حس گرفته تا گزگز، سوزش یا احساس سوزن‌سوزن شدن. این وضعیت بیشتر در انگشتان، دست‌ها، پاها، ساق پا و بازوها احساس می‌شود.
این علائم اغلب زمانی رخ می‌دهند که یک عصب برای مدتی تحت فشار قرار گرفته یا تحریک شده باشد. وقتی فشار برداشته می‌شود، حس طبیعی معمولا به‌تدریج برمی‌گردد. در مقابل، اگر عصب برای مدت طولانی آسیب ببیند یا بیماری خاصی روی عملکرد آن اثر بگذارد، خواب رفتن ممکن است ماندگار یا تکرارشونده شود.
علت خواب رفتن دست و پا چیست؟
نشستن یا خوابیدن در وضعیت نامناسب
یکی از ساده‌ترین و شایع‌ترین علت‌ها، وارد شدن فشار موقت به عصب است. مثلا وقتی برای مدت طولانی چهارزانو می‌نشینید، روی یک دست می‌خوابید یا آرنج خود را مدت زیادی روی سطح سخت قرار می‌دهید، ممکن است عصب تحت فشار قرار بگیرد.
در این شرایط معمولا خواب رفتن ناگهانی شروع می‌شود و بعد از تغییر وضعیت، حرکت دادن اندام و برداشته شدن فشار، طی چند دقیقه کاهش پیدا می‌کند. این نوع بی‌حسی معمولا نگران‌کننده نیست.
گیر افتادن یا تحت فشار قرار گرفتن عصب
گاهی یک عصب در مسیر خود تحت فشار قرار می‌گیرد و باعث بی‌حسی و گزگز در قسمتی از دست یا پا می‌شود.
برای مثال، فشار روی عصب مچ دست می‌تواند باعث خواب رفتن انگشتان و دست شود. این مشکل که به سندرم تونل مچ دست معروف است، ممکن است با درد، گزگز، ضعف یا افتادن وسایل از دست همراه باشد و معمولا علائم در شب بیشتر احساس می‌شوند.
فشار روی عصب‌های گردن یا کمر نیز می‌تواند باعث ایجاد بی‌حسی و گزگز در دست یا پا شود. در چنین شرایطی ممکن است درد از گردن به سمت دست یا از کمر به سمت پا کشیده شود.
دیابت
دیابت یکی از علت‌های مهم آسیب عصبی است. بالا بودن طولانی‌مدت قند خون می‌تواند به عصب‌ها آسیب بزند و در نتیجه باعث بی‌حسی، گزگز، سوزش یا درد شود.
علائم ناشی از دیابت اغلب ابتدا در پاها و انگشتان پا ظاهر می‌شوند و ممکن است به‌تدریج قسمت‌های بالاتر پا را نیز درگیر کنند. گاهی دست‌ها هم درگیر می‌شوند. احساس کردن درد یا گرما نیز ممکن است ضعیف‌تر شود و همین موضوع احتمال آسیب‌دیدگی پا را افزایش می‌دهد.
کمبود ویتامین B12
کمبود ویتامین B12 می‌تواند روی دستگاه عصبی اثر بگذارد و باعث بی‌حسی، گزگز، ضعف و مشکلات تعادل شود. این علائم ممکن است به‌تدریج ایجاد شوند.
به همین دلیل، وقتی فرد دچار خواب رفتن مکرر دست و پا می‌شود، پزشک ممکن است در صورت وجود علائم یا عوامل خطر، آزمایش خون برای بررسی سطح بعضی ویتامین‌ها از جمله B12 درخواست کند.
کم‌کاری تیروئید
اختلال در عملکرد تیروئید، به‌ویژه کم‌کاری تیروئید، در بعضی افراد می‌تواند با گزگز و بی‌حسی همراه باشد. البته خواب رفتن دست و پا به‌تنهایی به معنای وجود مشکل تیروئید نیست و تشخیص آن به بررسی علائم دیگر و انجام آزمایش نیاز دارد.
اختلال در مواد معدنی بدن
تغییر غیرطبیعی میزان بعضی مواد معدنی و املاح بدن، از جمله کلسیم، پتاسیم و سدیم، می‌تواند باعث احساس گزگز، بی‌حسی یا گرفتگی عضلات شود.
این اختلالات ممکن است در شرایط مختلفی ایجاد شوند و تشخیص علت آنها با توجه به وضعیت جسمی فرد و آزمایش خون انجام می‌شود.
مشکلات مربوط به اعصاب
گاهی خواب رفتن دست و پا ناشی از آسیب خود عصب‌هاست. در این حالت ممکن است چندین عصب در قسمت‌های مختلف بدن درگیر شوند. این مشکل می‌تواند بر اثر بیماری‌های مختلف، بعضی عفونت‌ها، بیماری‌های خودایمنی، مصرف زیاد الکل، برخی داروها یا تماس با مواد سمی ایجاد شود.
در آسیب عصبی، علائم معمولا فقط به چند دقیقه محدود نمی‌شوند و ممکن است به شکل مداوم یا دوره‌ای وجود داشته باشند. سوزش، درد، حساسیت غیرعادی به لمس، ضعف عضلانی و مشکل در تعادل نیز می‌توانند همراه آن باشند.
مصرف بعضی داروها یا درمان‌های پزشکی
برخی داروها و بعضی درمان‌ها، از جمله برخی داروهای شیمی‌درمانی، می‌توانند باعث آسیب عصبی و در نتیجه گزگز یا بی‌حسی دست و پا شوند.
اگر شروع این علائم پس از آغاز مصرف یک دارو بوده است، بهتر است موضوع با پزشک مطرح شود. قطع خودسرانه دارو توصیه نمی‌شود.
مصرف زیاد الکل
مصرف طولانی‌مدت و زیاد الکل می‌تواند به اعصاب آسیب برساند و باعث بی‌حسی، گزگز و درد به‌خصوص در پاها شود. در این شرایط ممکن است علائم به‌تدریج شدیدتر شوند.
مشکلات گردش خون
در بعضی شرایط، کاهش جریان خون می‌تواند باعث تغییر حس در دست‌ها یا پاها شود. اگر خواب رفتن همراه با سردی اندام یا تغییر رنگ انگشتان باشد، ممکن است پزشک بررسی عروق و گردش خون را نیز در نظر بگیرد.
برای نمونه، بیماری رینود می‌تواند باعث شود انگشتان دست یا پا در مواجهه با سرما یا استرس تغییر رنگ دهند و همزمان احساس بی‌حسی یا گزگز ایجاد شود.
تنفس سریع و اضطراب
گاهی تنفس خیلی سریع، به‌خصوص هنگام اضطراب یا حمله‌های شدید ترس، می‌تواند باعث گزگز دست‌ها و اطراف دهان شود. این حالت معمولا با علائمی مانند تپش قلب، احساس تنگی نفس یا لرزش نیز همراه است و با طبیعی شدن الگوی تنفس برطرف می‌شود.
چرا پا بیشتر از دست خواب می‌رود؟
پاها در طول روز بیشتر در معرض فشار و قرار گرفتن در وضعیت‌های ثابت هستند. نشستن طولانی‌مدت، روی هم انداختن پاها یا نشستن روی زمین می‌تواند برای مدتی روی عصب‌ها فشار وارد کند.
از طرف دیگر، بعضی بیماری‌ها نیز معمولا ابتدا پاها را درگیر می‌کنند. برای مثال، آسیب عصبی ناشی از دیابت اغلب از پاها شروع می‌شود. بنابراین تفاوت مهمی بین «خواب رفتن موقتی پا بعد از نشستن» و «بی‌حسی مکرر پاها بدون علت مشخص» وجود دارد.
چه زمانی خواب رفتن دست و پا نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟
اگر خواب رفتن فقط گاهی اتفاق می‌افتد، علت مشخصی مانند نشستن طولانی یا خوابیدن روی دست دارد و بعد از تغییر وضعیت در مدت کوتاهی برطرف می‌شود، معمولا جای نگرانی زیادی نیست.
اما بهتر است برای علائم مکرر یا طولانی‌مدت، به پزشک مراجعه شود؛ به‌خصوص اگر خواب رفتن:
- مرتب تکرار می‌شود یا بدون علت مشخص به وجود می‌آید.
- به‌مرور شدیدتر یا گسترده‌تر می‌شود.
- با درد، سوزش یا ضعف همراه است.
- باعث مشکل در راه رفتن، حفظ تعادل یا استفاده از دست‌ها می‌شود.
- فعالیت‌های روزمره را مختل می‌کند.
- همراه با کاهش وزن بی‌دلیل، خستگی شدید یا علائم دیگری از یک بیماری زمینه‌ای است.
همچنین اگر بی‌حسی پس از آسیب گردن، کمر یا اندام ایجاد شده باشد، باید جدی گرفته شود.
چه زمانی خواب رفتن دست و پا یک اورژانس پزشکی است؟
شروع ناگهانی بی‌حسی یا ضعف، به‌خصوص در یک طرف بدن، می‌تواند از علائم سکته مغزی باشد. اگر بی‌حسی ناگهان در صورت، دست یا پا ایجاد شد و به‌خصوص با افتادگی یک طرف صورت، اختلال در صحبت کردن، گیجی، اختلال دید، سرگیجه شدید، مشکل در راه رفتن یا سردرد شدید ناگهانی همراه بود، باید فورا از خدمات اورژانسی کمک گرفت.
حتی اگر این علائم بعد از مدت کوتاهی برطرف شوند، باز هم نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند.
بی‌حسی ناگهانی در ناحیه بین پاها یا اطراف اندام تناسلی، به‌خصوص اگر همزمان با ضعف پاها یا اختلال در کنترل ادرار و مدفوع باشد، نیز می‌تواند نشانه یک مشکل جدی عصبی باشد و نیاز به رسیدگی فوری دارد.
پزشک چگونه علت خواب رفتن دست و پا را پیدا می‌کند؟
برای پیدا کردن علت، فقط توجه به محل بی‌حسی کافی نیست. پزشک معمولا درباره زمان شروع علائم، مدت آن، تعداد دفعات تکرار، محل دقیق بی‌حسی و علائم همراه سوال می‌کند.
معاینه نیز می‌تواند شامل بررسی قدرت عضلات، واکنش‌های عصبی، حس لمس، تعادل و هماهنگی حرکات باشد.
بسته به علائم، ممکن است آزمایش خون برای بررسی قند خون، ویتامین‌ها، عملکرد تیروئید، میزان املاح و بعضی مشکلات دیگر انجام شود. در برخی موارد نیز برای بررسی فشار روی عصب، مشکلات ستون فقرات یا سایر علت‌ها، آزمایش‌های تصویربرداری یا بررسی‌های تخصصی‌تر لازم است.
درمان خواب رفتن دست و پا چگونه است؟
درمان به علت اصلی بستگی دارد و برای همه افراد یکسان نیست. اگر علت، فشار موقت روی عصب باشد، معمولا با تغییر وضعیت و برداشتن فشار، مشکل برطرف می‌شود.
در مواردی که بیماری زمینه‌ای مانند دیابت، کمبود ویتامین یا اختلال تیروئید وجود دارد، کنترل و درمان همان بیماری می‌تواند به کاهش علائم کمک کند. اگر یک عصب در مچ، گردن یا کمر تحت فشار باشد، پزشک بسته به شدت مشکل ممکن است روش‌های مختلفی را برای کاهش فشار و بهبود عملکرد عصب پیشنهاد کند.
در آسیب‌های عصبی نیز گاهی علاوه بر درمان علت اصلی، برای کنترل درد یا سایر علائم از داروهای مناسب و روش‌های توانبخشی استفاده می‌شود.
نکته مهم این است که مصرف خودسرانه مکمل‌ها، به‌ویژه دوزهای بالای ویتامین‌ها، همیشه بی‌خطر نیست. برای نمونه، مصرف بیش از حد بعضی ویتامین‌ها خود می‌تواند به عصب‌ها آسیب بزند. بنابراین بهتر است قبل از مصرف مکمل برای درمان خواب رفتن دست و پا، علت اصلی مشخص شود.
برای کاهش خواب رفتن موقتی دست و پا چه کارهایی می‌توان انجام داد؟
اگر علت مشخصا نشستن یا خوابیدن در یک وضعیت نامناسب باشد، معمولا کافی است وضعیت بدن را تغییر دهید و به آرامی دست یا پای درگیر را حرکت دهید. از وارد کردن فشار دوباره روی همان قسمت تا زمانی که حس طبیعی برگردد نیز بهتر است خودداری شود.
در صورت تکرار مداوم علائم، بهتر است به جای محدود شدن به درمان‌های خانگی، علت زمینه‌ای بررسی شود. خواب رفتن مکرر دست و پا یک علامت است، نه یک بیماری مستقل؛ بنابراین درمان مؤثر زمانی امکان‌پذیر است که عامل ایجادکننده آن مشخص شود.
