دیابت یا بیماری قند، یک اختلال متابولیک مزمن است که در آن بدن یا بهاندازهٔ کافی انسولین تولید نمیکند یا نمیتواند از انسولین تولیدشده بهطور مؤثر استفاده کند. انسولین هورمونی است که توسط لوزالمعده ترشح میشود و وظیفهٔ اصلی آن تنظیم سطح گلوکز (قند) خون است. وقتی این سازوکار مختل شود، قند خون بهطور غیرعادی بالا میرود و در طول زمان میتواند به رگهای خونی، اعصاب، کلیهها، چشمها و قلب آسیب برساند.
اهمیت شناخت انواع دیابت فقط به درمان محدود نمیشود؛ آگاهی از تفاوتهای بنیادین میان انواع گوناگون این بیماری، به پیشگیری، تشخیص زودهنگام و مدیریت بهتر آن کمک میکند. در ادامه نگاهی به دستهبندیهای اصلی دیابت میاندازیم و مشخص میکنیم کدام نوع از همه شایعتر است.
انواع دیابت 🩸
بر اساس جدیدترین طبقهبندیهای علمی، دیابت به چند گروه کلی تقسیم میشود که هرکدام سازوکار، سن آغاز، عوامل خطر و راهکارهای درمانی متفاوتی دارند. در این نوشتار به چهار دستهٔ اصلی میپردازیم: دیابت نوع ۱، دیابت نوع ۲، دیابت بارداری و سایر انواع خاص دیابت.
دیابت نوع ۱ 🧬
دیابت نوع ۱ یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به سلولهای بتای تولیدکنندهٔ انسولین در لوزالمعده حمله میکند و آنها را از بین میبرد. در نتیجه، تولید انسولین به شدت کاهش مییابد یا کاملاً متوقف میشود. این نوع دیابت معمولاً در کودکان، نوجوانان و جوانان تشخیص داده میشود، هرچند ممکن است در هر سنی بروز کند.
افراد مبتلا به دیابت نوع ۱ برای ادامهٔ زندگی نیاز به تزریق روزانهٔ انسولین دارند. علائم آن اغلب ناگهانی ظاهر میشوند: تشنگی زیاد، تکرر ادرار، کاهش وزن بیدلیل، گرسنگی مفرط، خستگی و تاری دید. برخلاف باورهای قدیمی، دیابت نوع ۱ ارتباطی با سبک زندگی یا تغذیه ندارد و عواملی مانند ژنتیک و محرکهای محیطی (احتمالاً برخی ویروسها) در ظهور آن نقش دارند.
دیابت نوع ۲ 🍔
دیابت نوع ۲ شایعترین شکل دیابت در جهان است که معمولاً در بزرگسالان بالای ۴۵ سال بروز میکند، اما متأسفانه در سالهای اخیر به دلیل افزایش چاقی و کمتحرکی، شیوع آن در میان جوانان و حتی نوجوانان نیز بالا رفته است. در این نوع، بدن یا نسبت به انسولین مقاوم میشود (یعنی سلولها به درستی به انسولین پاسخ نمیدهند) یا لوزالمعده نمیتواند انسولین کافی برای غلبه بر این مقاومت تولید کند.
عوامل خطری مانند اضافهوزن، رژیم غذایی ناسالم، کمتحرکی، سابقهٔ خانوادگی و قومیت در پیدایش دیابت نوع ۲ نقش چشمگیری دارند. نکتهٔ امیدوارکننده این است که دیابت نوع ۲ اغلب با تغییر سبک زندگی، تغذیهٔ سالم، فعالیت بدنی منظم و در صورت نیاز داروهای خوراکی یا تزریقی قابل کنترل و حتی در مراحل اولیه برگشتپذیر است.
دیابت بارداری 🤰
دیابت بارداری به وضعیتی گفته میشود که در آن برای نخستین بار در دوران بارداری افزایش قند خون تشخیص داده میشود. این نوع دیابت معمولاً در نیمهٔ دوم بارداری رخ میدهد و در اکثر موارد پس از زایمان برطرف میشود. با این حال، زنانی که دیابت بارداری را تجربه میکنند، در سالهای بعد با خطر بالاتری برای ابتلا به دیابت نوع ۲ روبهرو هستند.
علت اصلی آن، هورمونهای جفتی است که عملکرد انسولین را مختل میکنند. کنترل دقیق قند خون در این دوران اهمیت زیادی دارد، زیرا قند بالای مادر میتواند منجر به رشد بیش از حد جنین، زایمان دشوار و مشکلات متابولیک نوزاد شود. غربالگری دیابت بارداری بخشی از مراقبتهای رایج دوران بارداری است.
سایر انواع خاص دیابت 🧪
در کنار انواع اصلی، گروهی از دیابتهای نادرتر هم وجود دارند که مجموعاً با عنوان «انواع خاص دیابت» شناخته میشوند. این گروه شامل دیابتهای تکژنی (مانند MODY و دیابت نوزادی)، دیابت ناشی از بیماریهای لوزالمعده (پانکراتیت، فیبروز کیستیک)، دیابت ناشی از مصرف داروها (مانند گلوکوکورتیکوئیدها) و دیابت همراه با سندرمهای ژنتیکی مختلف است. هرکدام از این انواع، ویژگیها و پروتکلهای درمانی اختصاصی خود را دارند و تشخیص دقیق آنها نیازمند بررسیهای تخصصی است.
شایعترین نوع دیابت کدام است؟ 📊
اگر از میان تمام انواع دیابت بخواهیم پرتکرارترین آن را نام ببریم، بدون شک دیابت نوع ۲ در صدر فهرست قرار میگیرد. آمارهای جهانی نشان میدهند که حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد تمام موارد تشخیصدادهشدهٔ دیابت را دیابت نوع ۲ تشکیل میدهد. این یعنی از هر ۱۰ نفر مبتلا به دیابت، بیش از ۹ نفر به نوع ۲ دچار هستند.
همین فراوانی بسیار بالا، دیابت نوع ۲ را به یک چالش بزرگ بهداشت عمومی در سراسر جهان تبدیل کرده است. نکتهٔ مهم این است که بخش بزرگی از موارد دیابت نوع ۲ با اصلاح سبک زندگی قابل پیشگیری است و حتی بسیاری از افراد بدون علامت، سالها با این بیماری زندگی میکنند بدون آنکه از وجود آن آگاه باشند. به همین دلیل، آزمایشهای دورهای قند خون برای گروههای در معرض خطر توصیه میشود.
در رتبههای بعدی از نظر شیوع، دیابت بارداری قرار دارد که بسته به جمعیت و معیارهای تشخیصی، بین ۲ تا ۱۰ درصد بارداریها را تحت تأثیر قرار میدهد. دیابت نوع ۱ نیز با وجود اهمیت بالینی بالا، سهم کمتری (حدود ۵ تا ۱۰ درصد) از کل موارد دیابت را به خود اختصاص میدهد. سایر انواع خاص دیابت روی هم رفته درصد ناچیزی از بیماران را شامل میشوند.
بنابراین، اگرچه همهٔ انواع دیابت نیازمند توجه و مدیریت جدی هستند، تمرکز برنامههای پیشگیری و غربالگری بیشتر بر دیابت نوع ۲ متمرکز است، چرا که بیشترین بار بیماری را به خود اختصاص میدهد و بزرگترین فرصت برای پیشگیری از عوارض بلندمدت را در اختیار نظامهای سلامت میگذارد.
