طاعون نام بیماری‌ای است که شاید بیشتر ما آن را با «مرگ سیاه» و همه‌گیری‌های بزرگ قرون وسطی به یاد بیاوریم. با این حال، طاعون فقط یک بیماری تاریخی نیست و هنوز هم در بعضی نقاط جهان دیده می‌شود. تفاوت مهم امروز این است که برخلاف گذشته، طاعون با تشخیص سریع و مصرف به‌موقع آنتی‌بیوتیک‌ها قابل درمان است.
در روزهای اخیر، خبر مرگ یک کارمند آزمایشگاهی در منطقه ایرکوتسک روسیه و قرنطینه و تحت نظر قرار گرفتن افرادی که با او در تماس بوده‌اند، دوباره نام طاعون را بر سر زبان‌ها انداخته است. با این حال، تا ۵ اکتبر ۲۰۲۶، ابتلای این فرد به طاعون به‌طور رسمی تأیید نشده و مقام‌های بهداشتی روسیه علت مرگ را «ذات‌الریه با علت نامشخص» اعلام کرده‌اند. بنابراین صحبت از یک «همه‌گیری قطعی طاعون در روسیه» در حال حاضر زود است.
🦠 طاعون چیست؟
طاعون یک بیماری عفونی جدی است که عامل آن نوعی باکتری به نام «یرسینیا پستیس» است. این باکتری به‌طور طبیعی در میان برخی جوندگان و کک‌هایی که از بدن آنها تغذیه می‌کنند وجود دارد. انسان معمولا زمانی به طاعون مبتلا می‌شود که توسط کک آلوده گزیده شود یا با حیوان آلوده تماس مستقیم داشته باشد.
طاعون در حال حاضر بیماری شایعی نیست، اما در برخی مناطق آفریقا، آسیا و بخش‌هایی از غرب آمریکا همچنان به شکل پراکنده مشاهده می‌شود. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، بیشتر موارد انسانی ثبت‌شده در سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵ در جمهوری دموکراتیک کنگو و ماداگاسکار بوده است.
🌍 طاعون چگونه منتقل می شود؟
رایج‌ترین راه ابتلا، گزش کک آلوده است. این کک‌ها معمولا با جوندگان وحشی در ارتباط هستند و زمانی که تعداد زیادی از این حیوانات بر اثر بیماری می‌میرند، کک‌ها برای پیدا کردن منبع خون جدید ممکن است سراغ انسان یا حیوانات خانگی بروند. سگ‌ها و گربه‌هایی که آزادانه در محیط‌های آلوده رفت‌وآمد می‌کنند نیز می‌توانند کک آلوده را وارد خانه کنند.
تماس مستقیم با بافت‌ها یا مایعات بدن حیوان آلوده نیز می‌تواند باعث انتقال بیماری شود. در نوع ریوی طاعون، راه انتقال متفاوت است و تماس نزدیک با فرد مبتلا می‌تواند باعث انتقال ذرات تنفسی عفونی شود. به همین دلیل، نوع ریوی از نظر انتقال انسان به انسان اهمیت بیشتری دارد.
🩺 طاعون چند نوع دارد؟
طاعون معمولا به سه شکل اصلی دیده می‌شود:
طاعون خیارکی
این شایع‌ترین شکل بیماری است. معمولا با تب، لرز، سردرد، ضعف و تورم دردناک غدد لنفاوی همراه می‌شود. تورم غدد لنفاوی که به آن «خیارک» گفته می‌شود، ممکن است در کشاله ران، زیر بغل یا ناحیه گردن دیده شود. این نوع بیشتر پس از گزش کک آلوده ایجاد می‌شود و انتقال آن از فردی به فرد دیگر نادر است.
طاعون خونی
در این حالت، باکتری وارد جریان خون می‌شود. تب و لرز شدید، ضعف، درد شکم، شوک و گاهی خونریزی در پوست یا اندام‌های مختلف ممکن است ایجاد شود. این نوع می‌تواند بسیار سریع پیشرفت کند و نیازمند درمان فوری است.
طاعون ریوی
طاعون ریوی، شدیدترین شکل بیماری و مهم‌ترین نوع از نظر انتقال میان انسان‌هاست. بیمار ممکن است دچار تب، ضعف، سردرد، سرفه، درد قفسه سینه و تنگی نفس شود و در بعضی موارد خلط خونی یا آبکی داشته باشد. بیماری در صورت درمان نشدن می‌تواند بسیار سریع پیشرفت کند.
🤒 علائم طاعون چیست؟
علائم بسته به نوع بیماری متفاوت است، اما تب، لرز، ضعف، سردرد و احساس ناخوشی شدید از نشانه‌های مهم هستند.
در طاعون خیارکی، برجسته‌ترین علامت معمولا تورم و درد قابل توجه غدد لنفاوی است. در طاعون ریوی، سرفه و تنگی نفس و درد قفسه سینه اهمیت بیشتری دارند. اگر عفونت وارد خون شود، ممکن است تب شدید، ضعف شدید، درد شکم و علائم شوک ایجاد شود.
دوره نهفتگی طاعون معمولا حدود یک تا هفت روز است، هرچند زمان بروز علائم می‌تواند با توجه به نوع عفونت و راه انتقال متفاوت باشد.
🔬 طاعون چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص طاعون تنها بر اساس علائم ظاهری انجام نمی‌شود و به آزمایش‌های پزشکی نیاز دارد. بسته به نوع بیماری، ممکن است از خون، نمونه مایع و بافت غده متورم یا خلط برای شناسایی باکتری استفاده شود.
نکته بسیار مهم این است که در صورت وجود احتمال بالای طاعون، درمان نباید تا آماده شدن نتیجه نهایی آزمایش به تأخیر بیفتد. سرعت شروع درمان نقش مهمی در کاهش خطر مرگ و عوارض شدید دارد.
💊 آیا طاعون درمان دارد؟
بله. برخلاف تصویری که از طاعون در تاریخ وجود دارد، این بیماری امروزه با آنتی‌بیوتیک‌ها قابل درمان است. مهم‌ترین عامل، شروع سریع درمان است. هرچه بیماری دیرتر تشخیص داده شود، احتمال بروز عوارض خطرناک بیشتر می‌شود.
طاعون ریوی درمان‌نشده می‌تواند در مدت بسیار کوتاهی خطرناک شود، اما در صورت تشخیص و درمان مناسب، امکان بهبود وجود دارد. افرادی که تماس نزدیک و طولانی با بیمار مبتلا به طاعون ریوی داشته‌اند نیز ممکن است به درمان پیشگیرانه نیاز پیدا کنند.
🧤 چگونه از طاعون پیشگیری کنیم؟
در مناطقی که طاعون در میان حیوانات وجود دارد، مهم‌ترین کار کاهش تماس با جوندگان و کک‌هاست. تمیز نگه داشتن محیط اطراف خانه، حذف محل‌های مناسب برای لانه‌سازی جوندگان و نگهداری درست مواد غذایی می‌تواند خطر تماس را کمتر کند.
هنگام دست زدن به حیوانات بیمار یا حیوانات مرده نیز باید از تماس مستقیم با پوست و بافت آنها خودداری کرد و در صورت نیاز از دستکش استفاده شود. کنترل کک روی حیوانات خانگی، به‌خصوص سگ‌ها و گربه‌هایی که در فضای باز رفت‌وآمد دارند، اهمیت زیادی دارد.
در مناطق پرخطر، استفاده از مواد دورکننده حشرات هنگام طبیعت‌گردی یا کار در فضای باز نیز می‌تواند به کاهش احتمال گزش کک کمک کند.
🇷🇺 ماجرای اخیر طاعون در روسیه چیست؟
در روزهای اخیر، مرگ یک کارمند ۲۸ ساله در مؤسسه پژوهشی ضدطاعون در شهر ایرکوتسک و نزدیکی آن، باعث نگرانی درباره احتمال ابتلا به طاعون ریوی شده است. این فرد پس از ابتلا به یک بیماری شدید ریوی جان خود را از دست داد و به دنبال آن، ده‌ها نفر از کارکنان مؤسسه و حدود ۲۰۰ نفر از افراد دارای تماس احتمالی تحت مراقبت یا قرنطینه قرار گرفتند. چند مرکز درمانی نیز تحت اقدامات احتیاطی قرار گرفتند.
با وجود شایعاتی درباره شکستن یک لوله آزمایش حاوی باکتری طاعون، مقام‌های روسیه اعلام کرده‌اند که بررسی‌های انجام‌شده، وقوع حادثه‌ای مرتبط با میکروب‌های بیماری‌زا در این مؤسسه را تأیید نکرده است. همچنین گفته شده آزمایش‌های انجام‌شده روی نمونه‌های بیمار، ارتباطی با عوامل بیماری‌زای مرتبط با فعالیت شغلی او نشان نداده است.
در نتیجه، آنچه اکنون با اطمینان می‌توان گفت این است که یک مورد مرگ ناشی از بیماری ریوی در حال بررسی است و اقدامات احتیاطی گسترده‌ای برای جلوگیری از احتمال انتقال انجام شده است؛ اما شواهد موجود تا این لحظه برای اعلام یک شیوع گسترده و تأییدشده طاعون کافی نیست.
🚨 آیا طاعون اخیر روسیه می تواند به یک همه گیری تبدیل شود؟
در حال حاضر نمی‌توان چنین احتمالی را به‌طور قطعی پیش‌بینی کرد، اما نوع بیماری اهمیت زیادی دارد. طاعون خیارکی معمولا از انسان به انسان منتقل نمی‌شود، در حالی که طاعون ریوی می‌تواند از طریق ذرات تنفسی فرد مبتلا منتقل شود و در صورت تشخیص نشدن، به سرعت خطرناک شود.
از طرف دیگر، وجود آنتی‌بیوتیک‌های مؤثر، تشخیص آزمایشگاهی، مراقبت از افراد در تماس با بیمار و اقدامات سریع بهداشتی باعث شده کنترل موارد طاعون امروز بسیار متفاوت از دوران تاریخی باشد.
🇮🇷 آیا طاعون برای مردم ایران نگران کننده است؟
صرف انتشار خبر احتمال طاعون در روسیه به این معنا نیست که خطر قابل توجهی متوجه مردم ایران شده است. طاعون در جهان معمولا به شکل موارد پراکنده یا کانون‌های محدود در مناطقی دیده می‌شود که چرخه بیماری میان جوندگان و کک‌ها وجود دارد. تا زمانی که انتقال گسترده انسان به انسان تأیید نشود، نباید خبرهای اولیه و شایعات را با یک همه‌گیری جهانی یکسان دانست.
با این حال، اگر فردی پس از سفر به منطقه‌ای که طاعون در آن وجود دارد یا پس از تماس با جوندگان، حیوانات بیمار یا مرده یا کک‌ها دچار تب ناگهانی، تورم دردناک غدد لنفاوی، سرفه شدید یا تنگی نفس شود، باید بدون تأخیر به پزشک مراجعه کند و سابقه تماس یا سفر خود را اطلاع دهد.
