تصویر یک لوله آزمایش شکسته همیشه نگران‌کننده است: شیشه‌های خردشده، مایعی ریخته‌شده روی زمین و باکتری‌های خطرناکی که ناگهان از محیط ایزوله خارج شده‌اند. اما در آزمایشگاه‌هایی که مخصوص کار با میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا طراحی شده‌اند، ایمنی نباید تنها به سلامت یک لوله آزمایش وابسته باشد.
مرگ یکی از کارکنان مرکز تحقیقات ضد طاعون ایرکوتسک در روسیه، شایعات زیادی را درباره یک حادثه آزمایشگاهی مرتبط با باکتری عامل طاعون برانگیخته است. برخی گزارش‌ها از شکستن یک لوله آزمایش خبر می‌دهند.
مقامات رسمی، بیماری این کارمند را نوعی ذات‌الریه با علت نامشخص اعلام کرده و هرگونه ارتباط آن را با عوامل بیماری‌زای موجود در محل کار تکذیب کرده‌اند. همچنین اعلام شده که در بررسی‌های انجام‌شده، هیچ موردی از ابتلا به طاعون در میان افرادی که با او در تماس بوده‌اند، مشاهده نشده است.
با این حال، در مدارک و شواهد منتشرشده در دسترس عموم، نه علت مرگ بر اثر طاعون به طور مستقل تأیید شده و نه حادثه آزمایشگاهی ادعاشده به اثبات رسیده است. ریشه این نگرانی‌ها به سرعت بالای طاعون ریوی در تهدید جان انسان‌ها در صورت درمان نشدن بازمی‌گردد.
به گفته کارشناسان، طاعون ریوی عفونتی چنان سریع و کشنده است که در صورت عدم مداخله درمانی، می‌تواند ظرف ۲۴ ساعت فرد را از پا درآورد. سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که تجویز به‌موقع آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند کاملاً مؤثر باشد؛ اما متخصصان هشدار می‌دهند که اگر عفونت پیشرفت کند، ممکن است درمان بسیار دیر شود. البته این موضوع بیانگر شدت پتانسیل بیماری است و به معنای تشخیص قطعی طاعون در این پرونده خاص نیست.
برای تیم‌های بررسی حادثه، گزارش شکستن یک لوله آزمایش تنها نقطه آغاز یک تحقیقات جامع است. یکی از متخصصان ایمنی زیستی در این باره می‌گوید: «در آزمایشگاه‌های با سطح ایمنی بالا، شکستن یک لوله آزمایش یک “حادثه” تلقی می‌شود، اما لزوماً به معنی “آلودگی یا مواجهه فرد” نیست.»
کار با عوامل بیماری‌زای زنده همیشه در داخل کابین‌های ایمنی زیستی انجام می‌شود. جریان هوا در این کابین‌ها به گونه‌ای تنظیم شده که هوا را از کاربر دور کرده و از فیلترهای پیشرفته عبور می‌دهد. اگر لوله‌ای درون یک کابین فعال بشکند، این سد ایمنی مانع از رسیدن ذرات معلق عفونی به فرد می‌شود.
همچنین نمونه‌هایی که قرار است به سایر تجهیزات منتقل شوند، در ظرف‌های ثانویه و کاملاً بسته‌بندی‌شده حمل می‌شوند. بنابراین با شکستن یک لوله، محتویات آن همچنان درون یک محفظه محافظ دیگر باقی می‌ماند. علاوه بر این، کابین ایمنی در اتاقی کاملاً ایزوله با فشار هوای منفی قرار دارد. آموزش‌های تخصصی، دستورالعمل‌های مکتوب و لباس‌های محافظ نیز لایه‌های حفاظتی دیگری را تشکیل می‌دهند.
این متخصص می‌افزاید: «این سیستم را به‌جای یک دیوار یکپارچه، مانند جعبه‌های تو‌در‌تو تصور کنید. عفونت‌های حاصل از کار در آزمایشگاه بسیار نادر هستند، زیرا برای وقوع آن‌ها باید چندین لایه حفاظتی به‌طور هم‌زمان شکست بخورند.»
البته این تدابیر استانداردهای عمومی آزمایشگاه‌های با سطح ایمنی بالا هستند و لزوماً جزئیات دقیق شرایط آزمایشگاه مورد نظر در روسیه را منعکس نمی‌کنند.
محققان برای ارزیابی دقیق حادثه باید مشخص کنند که اتفاق در کجا رخ داده، محتوای ظرف چه بوده، آیا ماده عفونی بوده است یا خیر و آیا حادثه توانسته ذرات قابل استنشاق تولید کند یا نه. بررسی پرونده‌های تهویه، سیستم‌های فیلتر کابین، بازرسی‌های دوره‌ای و میزان پایبندی به دستورالعمل‌ها نیز از الزامات این تحقیقات است.
با این حال، مهم‌ترین مدرک از خود بیمار به دست می‌آید. اگر میکروارگانیسمی از بدن کارمند جداسازی شود، می‌توان آن را توالی‌یابی ژنتیکی کرد و با سویه‌های موجود در آزمایشگاه مقایسه نمود. بدون این پیوند ژنتیکی، تنها با یک هم‌زمانی تصادفی روبه‌رو هستیم، نه یک رابطه علت و معلولی اثبات‌شده. علاوه بر این، باید شرایط احتمالی مواجهه نیز بررسی شود، به‌ویژه آنکه در چنین مراکزی عوامل بیماری‌زای دیگری غیر از طاعون نیز نگهداری می‌شوند.
علت حساسیت ویژه به نقص سیستم‌های تهویه آزمایشگاهی، به یک پیشینه تاریخی بازمی‌گردد. در سال ۱۹۷۹، شیوع سیاه‌زخم در شهر سوردلوفسک (یکاترینبورگ فعلی) در اتحاد جماهیر شوروی رخ داد. تحقیقات نشان داد قربانیان در مسیری باریک و در جهت وزش باد از یک مرکز میکروب‌شناسی نظامی قرار داشتند که نشان‌دهنده انتشار اسپورهای سیاه‌زخم از طریق هوا بود. گزارش‌های بعدی علت حادثه را نقص در فیلترهای هوای ایمنی در طول عملیات تعمیر و نگهداری اعلام کردند.
اگرچه آن حادثه مربوط به عامل بیماری‌زا، مرکز و دوران تاریخی متفاوتی بود و تنها پیامدهای شکست سیستم‌های ایمنی را نشان می‌دهد، اما هیچ مدرک مستقیمی درباره حادثه اخیر ارائه نمی‌دهد.
پایش حدود ۲۰۰ فردِ در تماس با بیمار نیز از دیگر جزئیاتی است که ممکن است به‌راحتی مورد برداشت نادرست قرار گیرد. این آمار در واقع بازتابی از اجرای پروتکل‌های پیشگیرانه است. کارشناسان می‌گویند این اقدام صرفاً بر اساس شک و احتیاط فعال می‌شود و نباید آن را به عنوان تخمینی از تعداد افراد مبتلا در نظر گرفت.
منفی بودن تست افراد در تماس، نمی‌تواند تشخیص اولیه بیمار را رد یا اثبات کند. نبود موارد ابتلای ثانویه هم می‌تواند نشان‌دهنده تشخیص و کنترل به‌موقع طاعون ریوی باشد و هم می‌تواند به این معنی باشد که بیماری اصلاً طاعون نبوده است.
طاعون توسط باکتری یرسینیا پستیس (Yersinia pestis) ایجاد می‌شود؛ باکتری که با وجود تاریخچه تکاملی طولانی، همچنان یک نگرانی برای سلامت عمومی است. نوع ریوی آن ریه‌ها را درگیر می‌کند و می‌تواند از طریق قطرات تنفسی منتقل شود. با این حال، اگرچه طاعون ریوی از طریق تنفس منتقل می‌شود، اما انتقال‌پذیری بسیار بالایی ندارد و قطعاً سرایت‌پذیری آن به اندازه ویروس‌های تنفسی مانند سارس نیست.
آزمایشگاه‌ها برای درک بهتر بیماری و توسعه روش‌های تشخیصی، درمان‌ها و واکسن‌ها روی طاعون تحقیق می‌کنند. وجود این تحقیقات به خودی خود اثبات‌کننده منشأ یک بیماری ناشناخته نیست و برای کشف حقیقت، تحقیقات باید بر بررسی دقیق وضعیت بیمار، سوابق آزمایشگاهی و شواهد رابط میان آن‌ها متمرکز بماند.
این مقاله اولین‌بار توسط فیونا مک‌دونالد در ساینس‌آلرت منتشر شده و تحریریه گومگ صرفا آن را ترجمه کرده است.
