اکتینومیکوز نوعی عفونت ناشی از باکتریهای Actinomyces است. این عفونت معمولاً باعث ایجاد زخمها و نواحی پر از چرک، بهویژه در اطراف صورت و دهان، میشود که بهآرامی به بافتهای مجاور گسترش پیدا میکنند. اکتینومیکوز معمولاً در اثر بیماریهای دندان و لثه یا جراحی ایجاد میشود، اما جراحیهای شکمی، ورود مواد یا اجسام خارجی به ریهها و استفاده از آییودی (IUD) نیز میتوانند باعث بروز آن شوند. درمان این بیماری معمولاً با دوزهای بالای آنتیبیوتیک و برای چندین ماه انجام میشود.
اکتینومیکوز چیست؟
اکتینومیکوز یک عفونت باکتریایی نادر است که باعث ایجاد نواحی پر از چرک، یا آبسه، میشود. این آبسهها معمولاً با بافتی ناهموار و برجسته احاطه شدهاند.
عامل این بیماری باکتریهایی از جنس Actinomyces هستند. این باکتریها بهطور طبیعی در بدن شما زندگی میکنند و معمولاً آسیبی ایجاد نمیکنند. اما جراحی، آسیب یا برخی بیماریها میتوانند باعث شوند این باکتریها در بخشهایی از بدن که محل طبیعی زندگیشان نیست، بیش از حد رشد کنند.
اکتینومیکوز بهآرامی به بافتهای اطراف گسترش پیدا میکند و معمولاً باعث ایجاد زخمی طولانیمدت و تونلمانند میشود؛ یعنی مجرایی در زیر پوست که به سطح پوست راه پیدا میکند. این زخم حاوی چرک زردرنگ و «گرانولهای سولفوری» است. گرانولهای سولفوری تودههایی متشکل از سلولهای ایمنی و بخشهایی از باکتری هستند. این گرانولها در واقع حاوی گوگرد نیستند و نامشان تنها به دلیل رنگ زرد آنهاست.
گاهی ممکن است اکتینومیکوز چند هفته یا حتی چند ماه پس از شروع عفونت، علائم خود را نشان دهد.
انواع اکتینومیکوز
باکتریهای Actinomyces بیشتر نواحی اطراف دهان و صورت را درگیر میکنند، اما اکتینومیکوز میتواند در بخشهای دیگری از بدن نیز ایجاد شود. نوع اکتینومیکوز معمولاً بر اساس ناحیهای از بدن که دچار عفونت شده، نامگذاری میشود:
- اکتینومیکوز سرویکوفاسیال: صورت، دهان، بینی، گردن یا فک را درگیر میکند. گاهی به آن «فک تودهای» نیز گفته میشود.
- اکتینومیکوز قفسه سینه یا ریوی: ریهها یا قفسه سینه را درگیر میکند.
- اکتینومیکوز رحمی یا لگنی: ناحیه لگن و اندامهای تولیدمثل را درگیر میکند.
- اکتینومیکوز شکمی: رودهها یا سایر اندامهای داخل شکم را درگیر میکند.
علائم اکتینومیکوز
علائم اکتینومیکوز به محل ایجاد عفونت بستگی دارد. این علائم میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- تب
- کاهش وزن
- ایجاد نواحی برجسته و پر از مایع روی گردن، فک یا صورت یا در داخل دهان (در عفونت سرویکوفاسیال)
- درد هنگام جویدن یا سفتی شدید فک (در صورت عفونت دهان یا فک)
- درد قفسه سینه (در صورت عفونت ریه)
- درد شکم (در صورت عفونت لگنی یا شکمی)
- خونریزی واژینال یا ترشحات واژینال (در صورت عفونت لگنی)
از آنجا که باکتریهای Actinomyces بهآرامی رشد میکنند، ممکن است علائم بیماری تا ماهها یا حتی سالها پس از جراحی یا بیماریای که باعث شروع عفونت شده است، ظاهر نشوند.
علت اکتینومیکوز
باکتری Actinomyces israelii یا A. israelii شایعترین عامل اکتینومیکوز است. با این حال، انواع دیگری از باکتریهای Actinomyces نیز میتوانند باعث این بیماری شوند؛ از جمله:
- A. naeslundii
- A. odontolyticus
- A. viscosus
- A. gerencseriae
- و انواع دیگر
باکتریهای Actinomyces در بیشتر مواقع در برخی غشاهای مخاطی بدن، مانند گلو، دستگاه گوارش و واژن، زندگی میکنند. این باکتریها در میان هزاران نوع باکتریای قرار دارند که روی بدن یا داخل آن زندگی میکنند، بدون اینکه آسیبی به بدن برسانند.
اما اگر این باکتریها وارد بخشی از بدن شوند که محل طبیعی زندگیشان نیست، شروع به تکثیر میکنند و باعث عفونت میشوند.
اکتینومیکوز چگونه ایجاد میشود؟
اکتینومیکوز زمانی ایجاد میشود که باکتریهای Actinomyces وارد بخشهایی از بدن شوند که نباید در آنجا حضور داشته باشند. برای مثال، جراحی، آسیبدیدگی یا برخی بیماریها میتوانند باعث ایجاد شکاف یا آسیب در غشاهای مخاطی شوند و به باکتریها اجازه دهند وارد بخشی از بدن شوند که بهطور طبیعی در آنجا زندگی نمیکنند.
وجود اجسام خارجی در غشاهای مخاطی نیز میتواند شرایط را برای رشد باکتریها فراهم کند.
شایعترین راه ابتلا به اکتینومیکوز، بیماری لثه یا اقدامات و درمانهای دندانپزشکی است. سایر عوامل ایجادکننده عبارتاند از:
- دستگاه داخل رحمی (IUD یا آییودی)
- ورود غذا، مایعات یا یک جسم خارجی به ریهها؛ وضعیتی که به آن آسپیراسیون گفته میشود.
- بیماریهای شکمی مانند آپاندیسیت، دیورتیکولیت یا زخم گوارشی
- برداشتن کیسه صفرا (کولهسیستکتومی)، کولکتومی یا سایر جراحیهای داخل حفره شکم
آیا اکتینومیکوز مسری است؟
خیر. اکتینومیکوز یک بیماری مسری نیست و از فرد مبتلا به فرد دیگر منتقل نمیشود.
عوامل خطر اکتینومیکوز چیست؟
هر عاملی که بتواند به بافتهای دهان، دستگاه گوارش یا رحم آسیب برساند، میتواند خطر ابتلا به اکتینومیکوز را افزایش دهد. این عوامل عبارتاند از:
- بیماریها یا شرایطی که باعث آسیب به بافتهای بدن میشوند.
- رعایت نکردن مناسب بهداشت دهان و دندان
- وجود وسایل کاشتهشده در بدن، جراحیها یا اقدامات پزشکی. در مورد IUD، هرچه مدت بیشتری از وجود این وسیله در بدن گذشته باشد، خطر افزایش مییابد.
متخصصان هنوز بهطور دقیق نمیدانند چرا، اما مردان بیشتر از زنان در معرض ابتلا به اکتینومیکوز قرار دارند. همچنین افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، بیشتر در معرض خطر هستند، زیرا بدن آنها توانایی کمتری برای مقابله با عفونتها دارد.
عوارض اکتینومیکوز چیست؟
اگر اکتینومیکوز درمان نشود یا دوره مصرف آنتیبیوتیکها کامل نشود، عفونت باکتریایی میتواند گسترش پیدا کند و باعث عوارض زیر شود:
- مرگ بافتی (نکروز)
- عفونت و تخریب استخوان (استئومیلیت)
- آبسه مغزی
- نارسایی اندامها
تشخیص اکتینومیکوز
تشخیص اکتینومیکوز بر اساس علائم بیمار و بررسی نمونهای از مایع یا بافت انجام میشود. نمونه در زیر میکروسکوپ بررسی میشود تا وجود باکتریهای Actinomyces یا گرانولهایی که این باکتری ایجاد میکند، مشخص شود.
اکتینومیکوز بیماری نادری است و میتواند ظاهری شبیه بیماریهای دیگری مانند سرطان داشته باشد. به همین دلیل، گاهی تشخیص آن ممکن است مدت زیادی طول بکشد.
درمان اکتینومیکوز
اکتینومیکوز با دوزهای بالای آنتیبیوتیکها درمان میشود. معمولاً آنتیبیوتیک در ابتدا برای چند روز یا چند هفته از طریق سرم و بهصورت وریدی تجویز میشود و پس از آن، بیمار مصرف آنتیبیوتیک خوراکی را در منزل ادامه میدهد.
در برخی موارد، لازم است نواحی عفونی تخلیه شوند و بافتهای مرده نیز از محل عفونت برداشته شوند؛ به این اقدام دبریدمان گفته میشود.
داروهای مورد استفاده برای درمان اکتینومیکوز
ممکن است برای درمان اکتینومیکوز از یکی از آنتیبیوتیکهای زیر استفاده شود:
- پنیسیلین
- آموکسیسیلین
- اریترومایسین
- تتراسایکلین
- داکسیسایکلین
- مینوسایکلین
- کلیندامایسین
چه مدت پس از شروع درمان احساس بهبودی خواهم کرد؟
برای اینکه اکتینومیکوز کاملاً برطرف شود، ممکن است لازم باشد مصرف آنتیبیوتیکها را چند ماه یا حتی تا یک سال ادامه دهید.
اگر مصرف آنتیبیوتیک را زودتر از زمان تعیینشده متوقف کنید، ممکن است عفونت دوباره عود کند یا مجدداً شروع به گسترش کند.
اگر به اکتینومیکوز مبتلا باشم، چه انتظاری باید داشته باشم؟
در صورت ابتلا به اکتینومیکوز، برای از بین بردن کامل عفونت باید برای مدت طولانی، یعنی چند ماه یا بیشتر، آنتیبیوتیک مصرف کنید.
همچنین لازم است بهطور منظم برای پیگیری روند درمان مراجعه کنید تا مشخص شود دارو بهخوبی اثر میکند. باید به علائم خود نیز توجه زیادی داشته باشید و اگر علائم تشدید شدند، در اسرع وقت موضوع را اطلاع دهید.
پیشآگهی اکتینومیکوز چگونه است؟
پیشآگهی اکتینومیکوز معمولاً خوب است. احتمال بهبودی کامل زمانی بیشتر است که:
- عفونت در مراحل اولیه درمان شود.
- تمام دوره آنتیبیوتیکها را طبق دستور کامل کنید.
- بیماری زمینهای مرتبط با ضعف سیستم ایمنی نداشته باشید.
آیا اکتینومیکوز میتواند کشنده باشد؟
بله، اکتینومیکوز میتواند کشنده باشد.
اگرچه بیشتر افراد مبتلا با دریافت درمان مناسب بهبود پیدا میکنند، اما در صورت درمان نشدن عفونت یا قطع زودهنگام درمان، عفونت میتواند گسترش پیدا کند. عفونتهای ناحیه بینی بهویژه خطرناک هستند، زیرا ممکن است به مغز گسترش پیدا کنند.
چگونه از خودم مراقبت کنم؟
بهترین راه برای مراقبت از خود در دوران ابتلا به اکتینومیکوز این است که تمام داروها را طبق دستور مصرف کنید و همه جلسات پیگیری را بهطور منظم انجام دهید.
اگر مصرف آنتیبیوتیکها را زودتر از موعد متوقف کنید، عفونت ممکن است دوباره گسترش پیدا کند و باعث عوارض جدی شود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنم؟
اگر علائم اکتینومیکوز را دارید یا متوجه زخمی شدید که بهبود پیدا نمیکند یا همچنان در حال گسترش است، باید به پزشک مراجعه کنید.
در طول دوره درمان اکتینومیکوز نیز ارتباط خود را با پزشک حفظ کنید. اگر سؤالی دارید یا علائم شما تشدید شدهاند، موضوع را با پزشک در میان بگذارید.
چه زمانی باید به اورژانس مراجعه کنم؟
اگر نشانههایی از بیماری شدید دارید، به اورژانس مراجعه کنید. این علائم شامل موارد زیر هستند:
- تب بالاتر از ۴۰ درجه سانتیگراد
- درد شدید
- تشنج
- گیجی یا اختلال در جهتیابی و تشخیص زمان و مکان
چه سؤالاتی میتوانم از پزشک بپرسم؟
پرسیدن سؤالات زیر میتواند مفید باشد:
- چگونه باید از زخمهای پوستی خود مراقبت کنم؟
- چه مدت باید آنتیبیوتیک مصرف کنم؟
- چگونه باید این دارو را مصرف کنم؟
- چه زمانی باید برای پیگیری درمان مراجعه کنم؟
- باید مراقب بروز چه علائم جدید یا تشدید علائم فعلی باشم؟
پیشگیری از اکتینومیکوز
با مراقبت مناسب از سلامت دهان و دندان میتوان خطر ابتلا به اکتینومیکوز سرویکوفاسیال، که شایعترین نوع این بیماری است، را کاهش داد. این مراقبتها شامل موارد زیر است:
- از سیگار و سایر محصولات دخانی پرهیز کنید.
- حداقل دو بار در روز دندانهای خود را با خمیردندان حاوی فلوراید مسواک بزنید.
- هر روز از نخ دندان استفاده کنید.
- از دهانشویه آنتیباکتریال استفاده کنید.
- بهطور منظم به دندانپزشک مراجعه کنید. دندانپزشک میتواند مشکلات احتمالی دندانها و لثهها را در مراحل اولیه شناسایی کند.
پیشگیری از سایر انواع اکتینومیکوز دشوار است، اما این انواع نیز شیوع کمتری دارند.
باکتریهای بیضرر و حتی مفیدی در داخل و روی بدن ما زندگی میکنند. اما گاهی همین باکتریهای بیضرر وارد بخشهایی از بدن میشوند که نباید در آنجا حضور داشته باشند.
وقتی باکتریهای Actinomyces وارد محل نامناسبی شوند، میتوانند باعث ایجاد زخمی طولانیمدت شوند که بهتدریج گسترش پیدا کرده و به بافتهای بدن آسیب میرساند.
با این حال، تشخیص و درمان زودهنگام میتواند اکتینومیکوز را بهطور کامل درمان کند. درمان این بیماری ممکن است مدت زیادی طول بکشد و به صبر و پیگیری مداوم نیاز دارد. بنابراین، در طول دوره درمان بهطور منظم با پزشک در ارتباط باشید تا از مناسب بودن آنتیبیوتیک مصرفی اطمینان حاصل شود و زمان مناسب برای پایان دادن به درمان مشخص شود.
