حتماً شما هم در جمعهای خانوادگی یا محل کار شنیدهاید که کسی میگوید: «مواظب باش، زونا گرفته، به تو هم سرایت میکند!» یا برعکس، «زونا اصلاً واگیر ندارد، فقط آبله مرغان مسری است.» همین اظهارنظرهای متناقض باعث شده بسیاری از ما در مواجهه با این بیماری دچار سردرگمی شویم. اگر شما یا یکی از عزیزانتان با زونا درگیر شدهاید، نخستین پرسشی که به ذهن میرسد این است: واقعاً زونا واگیر دارد؟ در این مطلب به این پرسش پاسخ میدهیم و همه آنچه را که برای حفظ سلامت خود و اطرافیانتان باید بدانید، مرور میکنیم.
زونا چیست و چرا ایجاد میشود؟ 🧬
برای آنکه بفهمیم زونا چگونه منتقل میشود، ابتدا باید بدانیم اساساً این بیماری از کجا میآید. عامل زونا، ویروس «واریسلا زوستر» است؛ همان ویروسی که در کودکی باعث آبله مرغان میشود. پس از بهبود آبله مرغان، این ویروس به طور کامل از بدن پاکسازی نمیشود، بلکه به صورت خفته در گرههای عصبی نزدیک نخاع پنهان میماند. سالها بعد، معمولاً در بزرگسالی و بهویژه در شرایطی که سیستم ایمنی بدن ضعیف میشود، این ویروس خفته دوباره فعال میگردد، در مسیر رشتههای عصبی حرکت میکند و روی پوست ظاهر میشود. نتیجه این فعالسازی مجدد، همان بثورات دردناک و تاولهای نواریشکل است که آن را «زونا» مینامیم. پس زونا یک عفونت جدید نیست، بلکه بیدار شدن دوباره یک مهمان قدیمی در بدن خودِ فرد است.
تفاوت زونا با آبله مرغان
درک تفاوت این دو بیماری، کلید اصلی برای پاسخ به پرسش واگیر بودن زونا است. آبله مرغان یک عفونت اولیه و بهشدت مسری است که از طریق تماس مستقیم با تاولها یا قطرکهای تنفسی به سرعت از فردی به فرد دیگر منتقل میشود. در مقابل، زونا بیماری ثانویهای است که فقط در کسانی بروز میکند که پیشتر به آبله مرغان مبتلا شدهاند (یا واکسن آبله مرغان تزریق کردهاند که حاوی ویروس ضعیفشده زنده است). به زبان ساده، شما نمیتوانید از یک فرد مبتلا به زونا، «زونا» بگیرید. اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد که گاهی به اشتباه از آن تعبیر به «واگیر بودن زونا» میشود و باید با دقت بررسی شود.
مکانیزم انتقال ویروس: آیا زونا مستقیماً منتقل میشود؟ ⚠️
پاسخ کوتاه این است: خیر، زونا به خودی خود و به عنوان بیماری زونا از فردی به فرد دیگر سرایت نمیکند. یعنی اگر شما با بثورات فرد مبتلا به زونا تماس داشته باشید، قرار نیست به زونا مبتلا شوید. اما ویروس واریسلا زوستر موجود در مایع داخل تاولهای زونا، میتواند برای نخستین بار فردی را که هرگز به آبله مرغان مبتلا نشده و واکسن آن را نیز دریافت نکرده است، آلوده کند و در آن فرد باعث بروز آبله مرغان شود، نه زونا. در واقع، انتقال ویروس از یک بیمار مبتلا به زونا تنها میتواند منجر به آبله مرغان در افراد حساس شود و هرگز به طور مستقیم بیماری زونا را در فرد دیگر ایجاد نمیکند. بنابراین، وقتی صحبت از «واگیر بودن زونا» میکنیم، منظورمان قابلیت انتقال ویروس از تاولهای زونا و ایجاد آبله مرغان در افراد غیرایمن است، نه انتقال خود بیماری زونا.
چه کسانی در معرض خطر ابتلا به آبله مرغان از فرد مبتلا به زونا هستند؟ 👶
با توجه به توضیح بالا، خطر اصلی متوجه افرادی است که پیشینهای از آبله مرغان ندارند و واکسن آن را هم نزدهاند. این گروه شامل موارد زیر میشود:
- نوزادان و کودکان کمسنی که هنوز به آبله مرغان مبتلا نشدهاند.
- بزرگسالانی که در کودکی آبله مرغان نگرفتهاند و هرگز واکسینه نشدهاند.
- زنان بارداری که سابقه ابتلا به آبله مرغان را ندارند و ایمن نیستند (ابتلا به آبله مرغان در بارداری میتواند برای مادر و جنین خطرناک باشد).
- افراد با سیستم ایمنی ضعیف، مانند بیماران تحت شیمیدرمانی، دریافتکنندگان پیوند عضو یا مبتلایان به HIV، در صورتی که قبلاً آبله مرغان را تجربه نکرده باشند.
اگر این افراد با مایع داخل تاولهای زونا تماس مستقیم داشته باشند، ممکن است به آبله مرغان مبتلا شوند. اما اگر کسی قبلاً آبله مرغان گرفته باشد یا واکسن آن را زده باشد، حتی در صورت تماس با ضایعات زونا، خطری او را تهدید نمیکند و به زونا هم مبتلا نخواهد شد.
آیا زونا از راه تنفس واگیر دارد؟ 😷
برخلاف آبله مرغان که به راحتی از طریق سرفه و عطسه پخش میشود، زونا از راه تنفس سرایت نمیکند. ویروس واریسلا زوستر در زونا فقط در مایع داخل تاولها حضور دارد و تا زمانی که این تاولها پاره نشوند و ترشحات آنها با پوست آسیبدیده یا مخاط فرد حساس تماس پیدا نکند، انتقال صورت نمیگیرد. حتی بودن در یک اتاق با فرد مبتلا به زونا، صحبت کردن با او یا استفاده از ظروف مشترک، خطری برای انتقال ویروس ندارد؛ مگر در موارد بسیار نادر و شدیدی که زونا به صورت «منتشر» در بدن پخش شده باشد و شبیه آبله مرغان گسترده شود، که آن هم غالباً در بیماران با نقص ایمنی شدید دیده میشود و نیازمند احتیاطهای هوابرد خواهد بود. اما در زونای عادی و محدود، راه اصلی انتقال، تماس مستقیم با ضایعات است.
مدت زمان واگیر بودن زونا ⏳
فرد مبتلا به زونا از لحظهای که تاولها ظاهر میشوند تا زمانی که تمام ضایعات کاملاً خشک شده و دَلَمه ببندند، میتواند ویروس را به دیگران منتقل کند. تا پیش از بروز بثورات (یعنی در مرحلهای که فرد تنها احساس سوزش و درد دارد) و پس از آنکه همه تاولها دَلَمه بستند، امکان انتقال وجود ندارد. به همین دلیل، پوشاندن ضایعات با پانسمان یا لباس، به شدت خطر انتقال را کاهش میدهد. رعایت این موضوع بهویژه زمانی که بیمار در خانه کودکان یا زنان باردار فاقد ایمنی حضور دارد، اهمیت دوچندان پیدا میکند.
راههای پیشگیری از انتقال ویروس 💉
چند اقدام ساده اما مؤثر میتواند از چرخه انتقال ویروس جلوگیری کند:
- پوشاندن کامل بثورات: فرد مبتلا باید تاولهای خود را با گاز استریل و لباس بپوشاند تا از تماس تصادفی دیگران با ترشحات جلوگیری شود.
- شستوشوی مرتب دستها: هم بیمار و هم اطرافیان باید پس از هرگونه تماس احتمالی با ضایعات، دستهای خود را با آب و صابون بشویند.
- اجتناب از دستزدن به تاولها: خاراندن یا کندن دَلَمهها نهتنها خطر انتقال ویروس را بالا میبرد، بلکه میتواند منجر به عفونت باکتریایی ثانویه شود.
- دوری از افراد پرخطر: تا زمان خشک شدن کامل تاولها، بهتر است فرد مبتلا از نوزادان، زنان باردار فاقد ایمنی و افراد با نقص ایمنی دور بماند.
- واکسیناسیون: بهترین سپر دفاعی، واکسن است. واکسن آبله مرغان برای کسانی که تاکنون به این بیماری مبتلا نشدهاند، ایمنی ایجاد میکند. همچنین واکسن زونا (واکسن نوترکیب شینگریکس) برای افراد بالای ۵۰ سال و بزرگسالان با نقص ایمنی، ضمن کاهش چشمگیر احتمال ابتلا به زونا، شدت بیماری و خطر عوارض آن را نیز کم میکند. واکسن زونا مستقیماً از فعالسازی مجدد ویروس در بدن خود فرد پیشگیری میکند، پس نهتنها از زونا، بلکه به طور غیرمستقیم از انتشار ویروس به دیگران نیز جلوگیری مینماید.
باورهای غلط رایج درباره واگیر بودن زونا ❌
در پایان، بد نیست چند تصور نادرست را که ممکن است شنیده باشید، اصلاح کنیم:
- «اگر با فرد زونایی هماتاق باشم، زونا میگیرم»: خیر، همانطور که توضیح داده شد، زونا از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود. فقط در صورت تماس با مایع تاولها ممکن است فرد غیرایمن به آبله مرغان مبتلا شود.
- «زونا از طریق سرفه یا عطسه پخش میشود»: در زونای محدود معمولی این اتفاق نمیافتد. تنها در زونای منتشر و در بیماران خاص، احتمال پراکنده شدن ویروس از راه هوا وجود دارد که آن هم نادر است.
- «اگر یک بار زونا بگیرم، دیگر ناقل نیستم»: متأسفانه ممکن است ویروس واریسلا زوستر چندین بار در طول عمر فعال شود و هر بار نیز تا زمانی که تاولها خشک نشده باشند، امکان انتقال ویروس به افراد حساس وجود دارد.
- «زدن واکسن زونا باعث انتقال ویروس به اطرافیان میشود»: واکسن شینگریکس اصلاً حاوی ویروس زنده نیست، بنابراین به هیچ عنوان نمیتواند بیماری یا انتقال ویروس ایجاد کند.
با آگاهی از این واقعیتها، میتوانیم بدون ترس بیمورد و با رعایت نکات ساده، از خود و عزیزانمان محافظت کنیم. زونا شاید ظاهر ترسناکی داشته باشد، اما دانستن راههای انتقال واقعی آن، نیمی از مسیر پیشگیری است.
