پسوریازیس (صدفک) یک بیماری خودایمنی است که باعث ایجاد لکههای پوستی ملتهب و همراه با خارش میشود. اگرچه درمان قطعی برای این بیماری وجود ندارد، اما روشهای درمانی مختلف مانند داروهای موضعی، خوراکی و نوردرمانی با هدف بهبود و فروکش کردن علائم استفاده میشوند.
علائم پسوریازیس
پلاکهای پسوریازیس (مناطق ضخیمشده پوست) میتوانند در بخشهای مختلف بدن ظاهر شوند. این پلاکها معمولاً با لایهای ضخیم، سفید یا خاکستری از سلولهای مرده پوست پوشیده شدهاند که به آنها «پوسته» میگویند.
- رنگ: روی پوستهای روشنتر، پلاکها معمولاً قرمز با پوستههای نقرهایرنگ هستند. روی پوستهای تیرهتر، ممکن است به رنگ ماهی سالمون، قهوهای تیره، بنفش یا ارغوانی با پوستههای خاکستری دیده شوند. افراد با پوست تیرهتر ممکن است پوسته ریزی بیشتر، پلاکهای گستردهتر و ضایعاتی داشته باشند که بهاشتباه بهعنوان تیرگی پوست (هایپرپیگمنتیشن) تشخیص داده میشوند.
- اندازه و محل ضایعات: پلاکهای پسوریازیس میتوانند نواحی کوچک یا بزرگ بدن را درگیر کنند. گاهی ضایعات کوچک به هم متصل شده و پلاکهای بزرگتری تشکیل میدهند. این پلاکها معمولاً به صورت متقارن در هر دو طرف بدن ظاهر میشوند؛ برای مثال، اگر یک زانو یا آرنج درگیر شود، طرف دیگر نیز تحت تأثیر قرار میگیرد.
- احساس بیمار: پلاکها همراه با خارش، درد و حساسیت هستند. خاراندن پوست میتواند باعث ایجاد خراش، خروج مایعات از پوست و در نهایت بروز عفونتهای ثانویه شود.
سایر علائم پسوریازیس:
- لکههای کوچک، پوستهپوسته و قطرهای شکل (که در کودکان شایعتر است)
- پوست خشک و ترکخورده که ممکن است دچار خونریزی شود
- احساس خارش یا سوزش
- پوست ملتهب و دردناک در اطراف پلاکها
- ناخنهای ضخیمشده و دارای فرورفتگی (چاله چاله)
- مفاصل متورم و دردناک
انواع پسوریازیس
- پسوریازیس پلاکی: شایعترین نوع بیماری است که باعث ایجاد ضایعات ضخیم و قرمز رنگ همراه با پوستههای نقرهای برجسته روی پوست میشود.
- پسوریازیس قطرهای: این نوع باعث ایجاد لکههای کوچک، قرمز و پوستهپوسته روی بازوها، پاها و تنه میشود و معمولاً بعد از یک عفونت باکتریایی آغاز میگردد. این نوع در افراد جوانتر شایعتر است.
- پسوریازیس معکوس: باعث ایجاد نواحی قرمز و ملتهب در چینهای بدن مانند زیر بغل، زیر پستانها و اطراف کشاله ران میشود.
- پسوریازیس تاولی یا تاولدار: نوعی نادر از بیماری است که باعث ایجاد تاولهای پر از چرک روی پوست (غالباً روی دستها و پاها) میشود.
- پسوریازیس اریترودرمیک: نوعی بسیار نادر اما شدید که باعث ایجاد راشهای قرمزرنگ شبیه به سوختگی در بیشتر قسمتهای بدن میشود. این نوع ممکن است با تب، لرز و کمآبی بدن همراه باشد. پسوریازیس اریترودرمیک یک اورژانس پزشکی است و باید سریعاً در بیمارستان درمان شود.
- پسوریازیس ناخن: باعث آسیب، فرورفتگی، شکافتن و جدا شدن ناخن از بستر میشود و اغلب همراه با پسوریازیس پلاکی و آرتریت پسوریاتیک رخ میدهد.
- آرتریت پسوریاتیک: برخی از مبتلایان به پسوریازیس را درگیر میکند. علائم آن شامل درد مفصلی، تورم شدید انگشتان دست و پا، التهاب در محل اتصال تاندونها و رباطها به استخوان و التهاب چشم است.
علت پسوریازیس
علت اصلی پسوریازیس، حمله سیستم ایمنی بدن به نسوج و گلبولهای خودی است. گلبولهای سفید خون (سلولهای T) بهاشتباه به سلولهای پوست حمله میکنند و این امر باعث سرعت گرفتن چرخه تولید سلولهای پوستی میشود. سلولهای جدید به سطح پوست رانده شده و در آنجا روی هم انباشته میشوند.
بسیاری از افراد ژنهایی را به ارث میبرند که احتمال ابتلا به پسوریازیس را افزایش میدهد. اگر در خانواده خود فرد مبتلایی دارید، در معرض خطر بیشتری هستید.
علائم بیماری معمولاً تحت تأثیر محرکهای خاصی بروز میکنند که ترکیب آنها با زمینههای ژنتیکی، خطر ابتلا را بالا میبرد. عواملی که میتوانند منجر به بروز یا عود بیماری شوند عبارتاند از:
- مصرف سیگار و دخانیات
- مصرف بیش از حد الکل
- استرس مزمن
- ابتلا به سایر بیماریهای خودایمنی مانند اسپوندیلیت آنکیلوزان یا روماتیسم مفصلی
- عفونتهایی که سیستم ایمنی را ضعیف میکنند (مانند استرپتوکوک و استافیلوکوک)
- آسیبهای پوستی ناشی از بریدگی، نیش حشرات، آفتابسوختگی یا تاتو (پدیدهای که در آن ضایعات جدید در محل آسیب پوستی ایجاد میشوند، پاسخ ایزومورفیک نام دارد)
- مصرف برخی داروها از جمله بتابلاکرها و لیتیم
آیا پسوریازیس واگیردار است؟
خیر، پسوریازیس به هیچ وجه واگیردار نیست. این بیماری به دلیل اختلال در سیستم ایمنی، عوامل ژنتیکی و محیطی رخ میدهد. شما به هیچ عنوان از طریق تماس پوستی یا استفاده از وسایل شخصی مشترک، دچار پسوریازیس نخواهید شد.
محرکهای عود بیماری و شعلهور شدن علائم
پسوریازیس دارای دورههای عود (شعلهور شدن علائم) است. محرکهایی مانند استرس، رژیم غذایی، سیگار، الکل، آسیبهای پوستی، بیماریها، داروها و تغییرات آبوهوایی میتوانند باعث عود بیماری شوند:
- استرس: سیستم ایمنی در برابر استرس واکنش التهابی نشان میدهد. با فعالیتهای مدیریت استرس مانند ورزش منظم، استرس خود را کاهش دهید.
- رژیم غذایی: تحقیقات نشان میدهد تغذیه بر شدت بیماری تأثیر دارد. پیروی از یک رژیم غذایی سالم و سرشار از مواد ضدالتهاب (مانند رژیم مدیترانهای) به کنترل علائم کمک میکند.
- مصرف سیگار: دخانیات (حتی قرار گرفتن در معرض دود آن) از محرکهای شناختهشده پسوریازیس است.
- مصرف الکل: الکل التهاب را افزایش داده، علائم را بدتر میکند و اثرگذاری داروها را کاهش میدهد.
- آسیبهای پوستی: هرگونه زخم، نیش حشرات یا آفتابسوختگی میتواند باعث شعلهور شدن پسوریازیس در آن ناحیه شود. رسیدگی سریع به زخمها و جلوگیری از خاراندن پوست اهمیت زیادی دارد.
- ابتلا به بیماریها: عود بیماری ممکن است دو تا شش هفته پس از عفونتهایی مانند گلودرد استرپتوکوکی یا عفونت گوش رخ دهد.
- داروها: برخی داروها مانند لیتیم، داروهای ضد مالاریا، بتابلاکرها، مهارکنندههای ACE و داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (مانند ایبوپروفن) میتوانند دو تا سه هفته پس از مصرف، باعث عود بیماری شوند.
- تغییرات آبوهوایی: هوای سرد و خشک و ماندن طولانیمدت در فضاهای دارای کولر گازی، از عوامل تحریککننده هستند.
- چاقی: بافت چربی پروتئینهای التهابی تولید میکند. کاهش وزن میتواند شدت علائم را کاهش داده و پاسخ به درمان را بهبود بخشد.
تشخیص پسوریازیس
اگر دچار التهاب، راش پوستی یا خشکی و پوستهپوسته شدن پوست هستید که بیش از چند هفته طول کشیده است، به پزشک مراجعه کنید. برای تشخیص دقیق، بهتر است به متخصص پوست و مو مراجعه نمایید.
پزشک با بررسی پوست، ناخنها و پوست سر و پرسش درباره سوابق پزشکی شما، بیماری را تشخیص میدهد. در برخی موارد، نمونهبرداری کوچک از پوست (بیوپسی) و بررسی آن زیر میکروسکوپ برای تمایز پسوریازیس از سایر بیماریهای پوستی انجام میشود.
شدت پسوریازیس
شدت این بیماری در افراد مختلف متفاوت است و بر اساس درگیری سطح بدن طبقهبندی میشود:
- خفیف: بیماری تا ۳ درصد از سطح بدن را درگیر کرده است (هر ۱ درصد تقریباً به اندازه مساحت کف یک دست است).
- متوسط: بین ۳ تا ۱۰ درصد از بدن درگیر است.
- شدید: بیش از ۱۰ درصد از بدن درگیر شده است. این حالت معمولاً نیازمند درمانهای سیستمیک (سراسری) است و کیفیت زندگی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد.
روشهای درمان پسوریازیس
هدف اصلی درمان، متوقف کردن رشد سریع سلولهای پوستی و برداشتن پوستهها است. گزینههای درمانی شامل داروهای موضعی، داروهای خوراکی/تزریقی و نوردرمانی است:
۱. داروهای موضعی (کرمها و پمادها)
این داروها شامل مهارکنندههای کلسینورین، کورتیکواستروئیدها، قطران زغالسنگ، رتینوئیدها، سالیسیلیک اسید، کرمهای ویتامین D و آنترالین هستند که به صورت بدون نسخه یا با نسخه تجویز میشوند.
۲. داروهای خوراکی و تزریقی (سیستمیک)
در موارد متوسط تا شدید یا زمانی که درمانهای موضعی موثر نباشند، داروهای سیستمیک برای تنظیم سیستم ایمنی تجویز میشوند:
- رتینوئیدها: برای کاهش سرعت تولید سلولهای پوستی
- داروهای بیولوژیک: برای مهار مسیرهای التهابی بیماری
- داروهای ضد روماتیسمی اصلاحکننده بیماری: مانند متوترکسات و سيكلوسپورين برای سرکوب سیستم ایمنی
۳. نوردرمانی
در این روش، پوست در معرض میزان کنترلشدهای از نور ماوراء بنفش (UVB با باند پهن یا باریک، روش PUVA یا لیزر اگزایمر) قرار میگیرد.
آیا پسوریازیس درمان قطعی دارد؟
پسوریازیس یک بیماری مزمن و طولانیمدت است و درمان قطعی برای قطع کامل آن وجود ندارد. با این حال، هدف از درمان، کاهش شدت بیماری و بهبود کیفیت زندگی است.
بیماری معمولاً دورههای عود و بهبود (خاموشی) دارد. دوره خاموشی ممکن است از یک ماه تا یک سال یا بیشتر طول بکشد. اما روند زیرین بیماری همواره وجود دارد و علائم ممکن است دوباره بازگردند؛ بنابراین پایبندی به برنامه درمانی بسیار حیاتی است.
سبک زندگی و درمانهای مکمل
تغییر در سبک زندگی و بهکارگیری روشهای مکمل میتواند به مدیریت بهتر بیماری کمک کند:
- تغذیه و رژیم غذایی: رژیم غذایی سالم به کاهش وزن، کنترل التهاب و بهبود علائم کمک میکند.
- فعالیت بدنی: ورزش منظم علاوه بر کاهش وزن، خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و دیابت نوع ۲ را کاهش میدهد.
- روشهای ذهن و بدن: تمریناتی مانند یوگا، تایچی و مدیتیشن در کاهش استرس و مدیریت بیماری موثرند.
- نکته: قبل از شروع درمانهای جایگزین مانند طب سنتی، طب سوزنی یا مکملها، حتماً با پزشک خود مشورت کنید.
چقدر طول میکشد تا درمانها اثر کنند؟
نتایج درمان سریع حاصل نمیشوند. معمولاً توصیه میشود حداقل ۳ ماه صبوری کنید تا میزان اثربخشی یک روش درمانی ارزیابی شود. بهبود ۷۵ درصدی علائم، یک پاسخ درمانی خوب تلقی میشود، اگرچه درمانهای جدیدتر میتوانند تا ۹۰ یا ۱۰۰ درصد شفافیت پوست را به همراه داشته باشند.
قطع خودسرانه داروها یا رها کردن نوردرمانی به محض بهبود نسبی علائم بههیچعنوان توصیه نمیشود.
خطرات و عوارض جانبی پسوریازیس
ابتلا به پسوریازیس میتواند خطر ابتلا به برخی بیماریهای همراه را افزایش دهد، از جمله:
- بیماریهای قلبی و سکته مغزی
- دیابت نوع ۲
- بیماریهای التهابی روده (مانند کرون و کولیت اولسروز)
- افسردگی و اضطراب
علت این امر، وجود فرآیندهای التهابی مشترک میان پسوریازیس و این بیماریها است. همچنین داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی ممکن است بدن را در برابر عفونتها حساستر کنند.
زندگی با پسوریازیس و راهکارهای خانگی
مدیریت علائم روزمره مانند سوزش، خارش و درد پوست با راهکارهای زیر امکانپذیر است:
- شناسایی و کنترل محرکها: محرکهای شخصی خود را یادداشت و شیوههای اجتناب از آنها را پیدا کنید.
- مرطوب نگه داشتن پوست: استفاده مداوم از کرمهای مرطوبکننده جلوی خشکی و خارش را میگیرد.
- نرم کردن پوستهها: محصولات حاوی سالیسیلیک اسید یا گلیکولیک اسید به جداسازی سلولهای مرده کمک میکنند.
- استفاده از کاپساسین: ماده موجود در فلفل قرمز میتواند به کاهش درد مفاصل کمک کند (قبل از مصرف روی پوست پسوریاتیک با پزشک مشورت کنید).
- تسکین خارش: لوسیونهای حاوی منتول، پراموکسین یا هیدروکورتیزون برای کاهش خارش موثرند.
- کمپرس سرد: سرمای ملایم میتواند خارش و تورم مفاصل را کاهش دهد.
- شستشوی پوست سر با سرکه سیب: محلول رقیقشده سرکه سیب و آب میتواند خارش پوست سر را آرام کند (در صورت وجود زخم یا خونریزی استفاده نکنید).
باورهای نادرست و نگرش جامعه
پسوریازیس میلیونها نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار میدهد. متأسفانه به دلیل ظاهر مشخص ضایعات پوستی، باورهای غلطی درباره آن وجود دارد. بسیاری از مبتلایان به دلیل رفتارهای نادرست اطرافیان، دچار آسیبهای روحی یا احساس سرخوردگی میشوند.
یادآوری این نکته ضروری است که:
- پسوریازیس حاصل عدم رعایت بهداشت نیست.
- این بیماری به هیچ وجه واگیردار نیست.
- پسوریازیس «فقط یک راش پوستی ساده» نیست و ابعاد روحی و جسمی متعددی دارد.
با مراجعه به متخصص، پیروی منظم از درمان و اصلاح سبک زندگی، دستیابی به پوستی سالم و بدون ضایعه کاملاً امکانپذیر است.
