واژه «هانتاویروس» یا «ویروس هانتا» طی هفتههای اخیر و با انتشار خبر شیوع آن در یک کشتی تفریحی، بار دیگر در صدر اخبار سلامت جهان قرار گرفته است. در این مقاله توضیح میدهیم که این ویروس چیست، چه اتفاق جدیدی افتاده و چقدر باید نگران باشیم.
معرفی ساده ویروس هانتا
هانتاویروسها خانوادهای بزرگ از ویروسها هستند که عمدتاً در بدن جوندگان وحشی مانند موشها زندگی میکنند. نکته کلیدی این است که این ویروسها معمولاً میزبان جونده خود را بیمار نمیکنند، اما در صورت انتقال به انسان میتوانند منجر به بیماریهای وخیم و حتی مرگبار شوند. این ویروسها بر اساس منطقه جغرافیایی و نوع بیماریای که ایجاد میکنند، به طور کلی به دو دسته «دنیای قدیم» (عمدتاً در اروپا و آسیا) و «دنیای جدید» (در قاره آمریکا) تقسیم میشوند.
شیوع ویروس هانتا در یک کشتی تفریحی
در اوایل ماه مه ۲۰۲۶، سازمان جهانی بهداشت از شیوع هانتاویروس در کشتی تفریحی «اموی هوندیوس» خبر داد؛ کشتیای که از آرژانتین حرکت کرده و راهی اقیانوس اطلس بود. این رویداد یک خوشه چندملیتی از بیماری را رقم زد. بر اساس آخرین گزارشها، انتقال انسان به انسان در این شیوع مشاهده شد و مقامات بهداشتی در حال ردیابی مسافران در چندین کشور هستند. ویروس شناساییشده در این شیوع، سویه «آندِس» است.
دو سندرم یا نشانگان بالینی اصلی که توسط این ویروسها ایجاد میشوند عبارتند از:
- سندرم ریوی هانتاویروس (HPS): این شکل از بیماری که بیشتر در قاره آمریکا و توسط سویههایی مانند «سین نومبره» و «آندِس» شایع است، عمدتاً ریهها را درگیر میکند و میتواند به سرعت به نارسایی تنفسی منجر شود.
- تب خونریزیدهنده همراه با سندرم کلیوی (HFRS): این شکل از بیماری بیشتر در اروپا و آسیا دیده میشود و عمدتاً کلیهها را تحت تأثیر قرار میدهد.
مسیرهای انتقال: چگونه به این ویروس مبتلا میشویم؟
مهمترین راه انتقال، استنشاق هوای آلوده به ذرات مدفوع، ادرار یا بزاق خشکشده جوندگان بیمار است. این اتفاق معمولاً هنگام جارو کردن یا تمیز کردن مکانهای بستهای مانند انباری یا کابینهای جنگلی رخ میدهد که محل لانهسازی موشها بوده است. انتقال از طریق گزش جونده نیز ممکن است اما بسیار نادرتر است.
نکته بسیار مهم در مورد شیوع اخیر: سویه آندِس که در کشتی تفریحی شناسایی شد، تنها سویهای از هانتاویروس است که میتواند از انسان به انسان منتقل شود. با این حال، کارشناسان تأکید میکنند که این انتقال به راحتیِ ویروسهایی مثل آنفولانزا یا کرونا نیست و نیازمند تماس بسیار نزدیک و طولانیمدت با فرد بیمار، مانند مراقبت از او یا زندگی در محیطهای بسیار بسته است. بر اساس ارزیابی سازمان جهانی بهداشت، خطر شیوع این ویروس برای عموم مردم در سطح جهانی همچنان پایین است.
علائم هشداردهنده: از نشانههای اولیه تا مراحل بحرانی
علائم اولیه عفونت هانتاویروس بسیار شبیه به یک آنفولانزای شدید است و به همین دلیل تشخیص زودهنگام آن میتواند چالشبرانگیز باشد. این علائم که معمولاً ۱ تا ۸ هفته پس از تماس با ویروس ظاهر میشوند، شامل موارد زیر هستند:
- تب و لرز ناگهانی
- خستگی مفرط
- دردهای عضلانی، به ویژه در نواحی بزرگی مانند ران، کمر و شانهها
- سردرد، سرگیجه و گاهی حالت تهوع، استفراغ، اسهال و درد شکم
پس از این مرحله اولیه، بسته به نوع ویروس، بیماری وارد فاز خطرناکتری میشود:
- در سندرم ریوی (HPS): حدود ۴ تا ۱۰ روز پس از شروع علائم اولیه، بیمار دچار سرفههای خشک و تنگی نفس شدید و ناگهانی میشود. این وضعیت به سرعت پیشرفت کرده و ریهها از مایع پر میشوند که میتواند به نارسایی تنفسی و شوک منجر شود.
- در تب خونریزیدهنده همراه با سندرم کلیوی (HFRS): علائم اولیه مشابه است، اما در ادامه، فشار خون به شدت افت کرده و علائم نارسایی کلیوی مانند کاهش یا قطع شدن ادرار، و در موارد شدید، خونریزیهای داخلی و نارسایی چند عضو بروز میکند.
میزان خطر و کشندگی ویروس هانتا چقدر است؟
هانتاویروس یک عفونت جدی است اما به معنای یک تهدید جهانی و فراگیر مانند کرونا نیست. خطر آن را باید از دو جنبه بررسی کرد:
از نظر واگیری، راه انتقال اصلی آن تماس با جوندگان است و به جز سویه آندِس، به راحتی از فردی به فرد دیگر سرایت نمیکند. در مورد شیوع اخیر در کشتی نیز، ارزیابی نهادهای معتبر بهداشتی بینالمللی این است که خطر برای عموم مردم بسیار پایین است.
اما از نظر میزان کشندگی، این ویروس میتواند بسیار مرگبار باشد:
- سندرم ریوی هانتاویروس (HPS): در صورت بروز علائم شدید تنفسی، نرخ مرگومیر حدود ۳۸ درصد گزارش شده است.
- تب خونریزیدهنده همراه با سندرم کلیوی (HFRS): میزان کشندگی آن بسته به عامل ویروس متغیر است و میتواند از کمتر از ۱ درصد تا حدود ۱۵ درصد باشد.
- نکته قابل توجه دیگر، تجربه کشورهای مختلف است. به عنوان مثال، چین اعلام کرده است که با وجود شیوع در کشتی تفریحی، سویه آندِس در این کشور وجود ندارد و خطری متوجه این کشور نیست. در ایالات متحده نیز، سویه غالب دیگری به نام «سین نومبره» سالهاست که در برخی مناطق وجود دارد و سالانه تنها حدود سه مورد ابتلا در کالیفرنیا گزارش میشود.
وضعیت ویروس هانتا در ایران
پس از انتشار اخبار جهانی، مقامات وزارت بهداشت ایران و متخصصان عفونی به سرعت به شایعات و نگرانیها پاسخ دادند. دکتر قباد مرادی، رئیس مرکز مدیریت بیماریهای واگیر وزارت بهداشت، تأکید کرد که تاکنون هیچ موردی از ابتلا به سویه آندِس هانتاویروس در ایران گزارش نشده است و این بیماری به عنوان یک همهگیری (پاندمی) اعلام نشده است.
همچنین متخصصان عفونی برجسته کشور مانند دکتر مینو محرز نیز با اشاره به اینکه این ویروس قابلیت جهانگیر شدن سریع مانند کووید-۱۹ را ندارد، از مردم خواستند که نگران نباشند. وزارت بهداشت ضمن تأکید بر آمادگی سیستم بهداشتی برای رصد و شناسایی موارد احتمالی، توصیههای بهداشتی برای پیشگیری از تماس با جوندگان را یادآور شد.
روشهای تشخیص بیماری
پزشک با توجه به علائم بالینی و سابقه تماس بیمار با جوندگان، مکانهای آلوده یا مسافرت به مناطق پرخطر به ویروس مشکوک میشود. برای تأیید تشخیص، از آزمایشهای خون (سرولوژی یا PCR) و در موارد درگیری تنفسی از عکس قفسه سینه استفاده میشود. در جریان شیوع اخیر، آزمایشهای تأییدی در آفریقای جنوبی و سوئیس انجام شد.
آیا درمانی برای ویروس هانتا وجود دارد؟
در حال حاضر، هیچ داروی ضدویروسی اختصاصی تأییدشدهای برای درمان عفونت هانتاویروس در جهان وجود ندارد. داروی ضدویروسی «ریباویرین» که برای برخی انواع هانتاویروسهای دنیای قدیم استفاده میشود، اثربخشی محدودی دارد و به نظر میرسد تنها در صورت تجویز بسیار زودهنگام مؤثر باشد. برای سویه آندِس (عامل شیوع اخیر)، این دارو کارایی اثباتشدهای ندارد. همچنین، اگرچه واکسنی به نام «هانتاواکس» برای برخی سویههای آسیایی در چین و کره مورد استفاده قرار گرفته، اما این واکسن برای سویه آندِس کاربرد ندارد.
بنابراین، ستون اصلی درمان، مراقبتهای حمایتی در بیمارستان و اغلب در بخش مراقبتهای ویژه (ICU) است. این مراقبتها شامل تجویز اکسیژن، استفاده از دستگاه تنفس مصنوعی، کنترل دقیق فشار خون و در صورت نیاز، انجام دیالیز میشود.
واکسنهای در دست ساخت
خبر خوب اینکه شیوع اخیر، تلاشها برای ساخت واکسن را سرعت بخشیده است. چندین تیم تحقیقاتی در حال توسعه واکسنهایی علیه هانتاویروس هستند که در مراحل مختلف تحقیقاتی قرار دارند:
- یک تیم بینالمللی در دانشگاه باث در حال کار روی واکسنی مبتنی بر فناوری mRNA است که در برابر حرارت نیز مقاوم است و میتواند نگهداری و توزیع آن را به خصوص در مناطق دورافتاده آسانتر کند. این واکسن در مراحل پیشبالینی نتایج ایمنیبخش امیدوارکنندهای نشان داده است.
- تیم دیگری به رهبری دکتر جی کوپر از انستیتوی تحقیقات پزشکی ارتش ایالات متحده، یک واکسن DNA علیه سویه آندِس ساخته که فاز یک کارآزمایی بالینی انسانی را با موفقیت پشت سر گذاشته است. این واکسن در بیش از ۸۰ درصد از داوطلبان باعث تولید آنتیبادی خنثیکننده شد، اگرچه برای اثربخشی کامل به چند دوز نیاز دارد.
با این حال، دانشمندان هشدار میدهند که تکمیل فرایند کارآزماییهای بالینی و دریافت مجوزهای لازم برای عرضه عمومی یک واکسن جدید، ممکن است چندین سال و گاهی تا یک دهه زمان ببرد.
راهکارهای طلایی پیشگیری: بهترین دفاع در برابر ویروس هانتا
از آنجایی که هیچ درمان قطعی و واکسن همگانی برای این ویروس وجود ندارد، پیشگیری بهترین راهبرد است. خوشبختانه، پیشگیری از هانتاویروس بر یک اصل ساده استوار است: محدود کردن تماس با جوندگان و فضولات آنها.
برای محافظت از خود و خانوادهتان، این توصیههای بهداشتی را جدی بگیرید:
- محیط زندگی خود را نفوذناپذیر کنید: تمامی منافذ، شکافها و سوراخهای موجود در دیوارها، کف و سقف منزل، انباری و گاراژ خود را مسدود کنید تا از ورود موشها جلوگیری شود.
- غذا را دور از دسترس قرار دهید: مواد غذایی را در ظروف دربسته و غیرقابل نفوذ نگهداری کنید. خردههای غذا را روی زمین یا سطوح آشپزخانه باقی نگذارید و زبالهها را مرتباً خارج کنید.
- نظافت مکانهای آلوده را ایمن انجام دهید: هرگز یک کلبه، انباری یا اتاقی که برای مدت طولانی بسته بوده را بدون رعایت نکات ایمنی جارو نکنید. فرایند صحیح تمیز کردن به صورت زیر است:
- گام اول: ابتدا درها و پنجرههای محل را باز کنید و حداقل ۳۰ دقیقه آن را ترک کنید تا هوای آلوده خارج شود.
- گام دوم: سطوح، فرشها و فضولات موش را با یک ماده ضدعفونیکننده (مانند محلول ۱۰ درصد سفیدکننده یا وایتکس) به طور کامل خیس کنید و ۳۰ دقیقه دیگر محل را ترک کنید.
- گام سوم: پس از آن، با استفاده از دستمال مرطوب سطوح را تمیز کرده و حتماً از دستکش لاستیکی و ماسک استفاده کنید. از جارو برقی یا جارو دستی خودداری کنید، زیرا این کار ذرات آلوده را در هوا پخش میکند.
- محیط اطراف منزل را کنترل کنید: از انباشتن چوب، مصالح ساختمانی و زباله در نزدیکی خانه خودداری کنید، چرا که این مکانها پناهگاههای ایدهآلی برای موشها هستند.
سوالات متداول
آیا ویروس هانتا مثل کرونا همهگیر میشود؟
خیر. ویروس هانتا، حتی سویه آندِس که قابلیت انتقال انسان به انسان دارد، بسیار ضعیفتر از کرونا یا آنفولانزا سرایت میکند و سازمان بهداشت جهانی خطر آن را برای عموم مردم پایین ارزیابی کرده است.
آیا ویروس هانتا به ایران آمده است؟
تا زمان انتشار این مقاله، خیر. بر اساس اعلام رسمی وزارت بهداشت ایران، تاکنون هیچ موردی از ابتلا به سویه آندِس هانتاویروس (که عامل شیوع اخیر است) در کشور گزارش نشده است.
دوره کمون یا نهفتگی ویروس هانتا بعد از تماس با آن چقدر است؟
دوره کمون میتواند طولانی باشد. گزارشهای علمی و شیوع اخیر نشان میدهد که علائم ممکن است بین ۴ تا ۴۲ روز پس از تماس با ویروس ظاهر شوند. به همین دلیل، افرادی که در معرض خطر هستند برای مدتی تحت نظر قرار میگیرند.
آیا برای ویروس هانتا واکسن یا درمانی وجود دارد؟
در حال حاضر هیچ درمان اختصاصی تأییدشده و واکسن در دسترسی برای عموم وجود ندارد. درمان بر پایه مراقبتهای حمایتی بیمارستانی است. با این حال، چندین واکسن امیدوارکننده در مراحل اولیه تحقیقاتی قرار دارند که ممکن است در سالهای آینده در دسترس قرار گیرند.
