آفت دهان از شایع‌ترین زخم‌هایی است که ممکن است داخل دهان ایجاد شود. این زخم‌ها معمولاً کوچک، گرد یا بیضی‌شکل هستند و مرکز سفید یا زردرنگی دارند که اطراف آن را ناحیه‌ای قرمز و ملتهب احاطه می‌کند. آفت می‌تواند روی قسمت داخلی لب و گونه، زیر یا روی زبان، لثه یا بخش نرم سقف دهان ایجاد شود و گاهی آن‌قدر دردناک است که غذا خوردن، نوشیدن یا حتی صحبت کردن را دشوار می‌کند.
خبر خوب این است که بیشتر آفت‌های دهان خطرناک نیستند و بدون درمان خاص، طی یک تا دو هفته برطرف می‌شوند. با این حال، درد و سوزش ناشی از آفت می‌تواند آزاردهنده باشد و در برخی افراد زخم‌ها به‌طور مکرر برگردند. در این شرایط، شناخت علت‌های احتمالی و روش‌های کاهش درد و جلوگیری از تکرار آفت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
آفت دهان چیست؟
آفت دهان در واقع یک زخم سطحی در بافت داخلی دهان است. این زخم معمولاً روی قسمت‌های نرم و متحرک دهان دیده می‌شود و برخلاف تبخال، مسری نیست. آفت با تبخال لب تفاوت دارد؛ تبخال معمولاً روی لب یا اطراف دهان ایجاد می‌شود و عامل آن ویروس تبخال است، در حالی که آفت دهان ارتباطی با ویروس تبخال ندارد.
آفت‌ها از نظر اندازه و شکل نیز یکسان نیستند. شایع‌ترین نوع، آفت کوچک است که معمولاً کمتر از یک سانتی‌متر قطر دارد و بدون بر جای گذاشتن جای زخم بهبود پیدا می‌کند. نوع بزرگ‌تر و عمیق‌تر، کمتر شایع است و ممکن است درد بیشتری داشته باشد و برای بهبود به زمان طولانی‌تری نیاز پیدا کند. نوع دیگری نیز وجود دارد که به صورت چند زخم بسیار ریز و نزدیک به هم دیده می‌شود.
علائم آفت دهان چیست؟
آفت معمولاً با یک یا چند زخم کوچک در داخل دهان مشخص می‌شود. نشانه‌های آن می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- زخم گرد یا بیضی با مرکز سفید، خاکستری یا زرد
- قرمزی و التهاب اطراف زخم
- درد یا سوزش، به‌خصوص هنگام خوردن غذا
- احساس گزگز یا سوزش در محل، یک یا دو روز پیش از ظاهر شدن زخم
- دشواری در خوردن یا صحبت کردن، به‌ویژه در آفت‌های بزرگ‌تر
بعضی افراد تنها یک آفت در هر بار تجربه می‌کنند، در حالی که در برخی دیگر چند زخم هم‌زمان ایجاد می‌شود.
علت آفت دهان چیست؟
علت دقیق آفت دهان در بسیاری از موارد مشخص نیست. به نظر می‌رسد مجموعه‌ای از عوامل می‌توانند در ایجاد آن نقش داشته باشند و برای یک فرد ممکن است عاملی باعث بروز آفت شود که در فرد دیگری چنین اثری ندارد.
آسیب و تحریک داخل دهان
گاهی یک آسیب کوچک به بافت دهان شروع‌کننده آفت است. گاز گرفتن داخل گونه یا زبان، مسواک زدن با فشار زیاد، زخم شدن دهان هنگام کارهای دندانپزشکی، وجود دندان تیز یا ترمیم نامناسب دندان و حتی بعضی وسایل دندانپزشکی می‌توانند بافت دهان را تحریک کنند. غذاهای سفت و ترد یا نوشیدنی‌های بسیار داغ نیز ممکن است باعث آسیب و در ادامه ایجاد زخم شوند.
استرس و فشار روانی
استرس یکی از عوامل شناخته‌شده‌ای است که در بعضی افراد با بروز آفت ارتباط دارد. به همین دلیل ممکن است فرد در دوره‌هایی که فشار کاری، کم‌خوابی یا اضطراب بیشتری دارد، بیشتر دچار آفت شود. البته استرس تنها علت آفت نیست و نمی‌توان هر مورد آفت دهان را به آن نسبت داد.
کمبود بعضی ویتامین‌ها و مواد معدنی
کمبود برخی مواد مغذی، از جمله آهن، اسیدفولیک، ویتامین ب۱۲، روی و گاهی ویتامین د، می‌تواند با آفت‌های مکرر ارتباط داشته باشد. به همین دلیل، اگر فرد مرتباً دچار آفت می‌شود، پزشک ممکن است با توجه به شرایط او بررسی کمبودهای تغذیه‌ای را در نظر بگیرد. مصرف خودسرانه مکمل‌ها بدون مشخص شدن کمبود نیز معمولاً ضرورتی ندارد.
تغییرات هورمونی
برخی افراد، به‌ویژه زنان، در دوره‌هایی از تغییرات هورمونی بیشتر دچار آفت می‌شوند. تغییرات هورمونی مرتبط با چرخه قاعدگی یکی از عوامل احتمالی شناخته‌شده است.
بعضی غذاها
غذاهای تند، شور یا اسیدی ممکن است در بعضی افراد باعث تحریک آفت موجود شوند یا با بروز آن ارتباط داشته باشند. در برخی افراد نیز غذاهایی مانند شکلات، تخم‌مرغ، انواع مغزها یا برخی مواد غذایی دیگر به‌عنوان عامل محرک گزارش شده‌اند. بنابراین بهتر است فردی که مرتباً آفت می‌زند، به الگوی غذایی و زمان بروز زخم‌ها توجه کند تا محرک‌های شخصی خود را پیدا کند.
خمیردندان و دهان‌شویه
برخی محصولات بهداشت دهان حاوی ماده‌ای به نام سدیم لوریل سولفات هستند که ممکن است در بعضی افراد باعث تحریک دهان و افزایش احتمال بروز آفت شود. اگر آفت‌ها به‌طور مرتب تکرار می‌شوند، تغییر خمیردندان و انتخاب محصولی بدون این ماده می‌تواند در بعضی افراد مفید باشد.
برخی داروها و بیماری‌ها
در مواردی، آفت‌های مکرر یا متعدد می‌توانند با مصرف بعضی داروها یا برخی بیماری‌ها ارتباط داشته باشند. بیماری سلیاک، بیماری کرون، برخی بیماری‌های التهابی روده، بعضی اختلالات مرتبط با سیستم ایمنی و در موارد خاص عفونت‌هایی که سیستم ایمنی را تحت تأثیر قرار می‌دهند، می‌توانند با زخم‌های دهانی همراه باشند. برخی داروها نیز ممکن است به‌عنوان عارضه جانبی باعث ایجاد زخم دهان شوند.
بنابراین، آفت مکرر همیشه به معنی کمبود ویتامین یا ضعف بدن نیست. اگر زخم‌ها مرتب تکرار می‌شوند یا علائم دیگری هم همراه آنها وجود دارد، بهتر است علت زمینه‌ای توسط پزشک یا دندانپزشک بررسی شود.
آفت دهان چقدر طول می‌کشد؟
بیشتر آفت‌های معمولی طی یک تا دو هفته به‌طور طبیعی بهبود پیدا می‌کنند. در این مدت ممکن است درد زودتر از خود زخم کاهش پیدا کند، اما حساسیت محل آفت تا زمان ترمیم کامل ادامه داشته باشد. آفت‌های بزرگ‌تر و عمیق‌تر ممکن است مدت بیشتری باقی بمانند.
برای آفت‌های معمولی، معمولاً نیازی به درمان جدی وجود ندارد؛ هدف اصلی درمان، کاهش درد و تحریک زخم و کمک به راحت‌تر سپری شدن دوره بهبود است.
برای درمان آفت دهان چه کار کنیم؟
از آنجا که بیشتر آفت‌ها خودبه‌خود بهبود پیدا می‌کنند، اقدامات ساده خانگی می‌توانند در کاهش ناراحتی مؤثر باشند.
دهان را با آب‌نمک بشویید
شست‌وشوی دهان با محلول رقیق آب‌نمک می‌تواند به کاهش ناراحتی کمک کند. برای تهیه آن، می‌توان نصف قاشق چای‌خوری نمک را در یک لیوان آب گرم حل کرد، چند ثانیه در دهان چرخاند و سپس بیرون ریخت. محلول آب‌نمک نباید بلعیده شود.
غذاهای محرک را موقتاً کنار بگذارید
تا زمانی که آفت وجود دارد، غذاهای تند، شور و اسیدی و همچنین خوراکی‌های زبر و ترد ممکن است درد را بیشتر کنند. نوشیدنی‌های خیلی داغ نیز می‌توانند زخم را تحریک کنند. غذاهای نرم‌تر و نوشیدنی‌های خنک معمولاً تحمل بهتری دارند.
با ملایمت مسواک بزنید
رعایت بهداشت دهان همچنان مهم است، اما بهتر است از مسواک نرم استفاده شود و هنگام مسواک زدن به محل آفت فشار وارد نشود. آسیب بیشتر به زخم می‌تواند درد و تحریک آن را افزایش دهد.
برای کاهش درد از فرآورده‌های مناسب استفاده کنید
در صورت نیاز، برخی ژل‌ها، دهان‌شویه‌ها یا داروهای مسکن می‌توانند درد آفت را کاهش دهند. داروساز می‌تواند با توجه به شرایط فرد، فرآورده مناسب را پیشنهاد کند. برای آفت‌های شدیدتر، پزشک ممکن است داروهای موضعی ضدالتهاب یا دهان‌شویه‌های مخصوص تجویز کند.
در آفت‌های شدید، بزرگ، مکرر یا طولانی‌مدت، درمان تنها به کاهش درد محدود نمی‌شود و پزشک ممکن است بررسی کند که آیا کمبود تغذیه‌ای، بیماری زمینه‌ای یا دارویی که فرد مصرف می‌کند در ایجاد زخم‌ها نقش دارد یا خیر. در صورت وجود کمبود، اصلاح آن می‌تواند بخشی از درمان باشد.
آیا می‌توان از آفت دهان پیشگیری کرد؟
هیچ روشی نمی‌تواند در همه افراد به‌طور قطعی از آفت جلوگیری کند، اما شناسایی عوامل محرک شخصی می‌تواند تعداد دفعات بروز آن را کاهش دهد. پرهیز از غذاهایی که مشخصاً آفت را تحریک می‌کنند، استفاده از مسواک نرم، خودداری از مسواک زدن با فشار زیاد و انتخاب محصولات مناسب برای بهداشت دهان از اقداماتی هستند که می‌توانند مفید باشند.
اگر آفت‌ها مرتب تکرار می‌شوند، توجه به زمان ایجاد آنها نیز مفید است. برای مثال، اگر زخم‌ها پس از دوره‌های استرس، مصرف یک غذای مشخص، تغییر خمیردندان یا در زمان خاصی از چرخه قاعدگی ظاهر می‌شوند، ثبت این الگو می‌تواند به شناسایی عامل محرک کمک کند.
چه زمانی برای آفت دهان باید به پزشک یا دندانپزشک مراجعه کرد؟
آفت معمولی جای نگرانی زیادی ندارد، اما هر زخم دهانی که ماندگار، غیرمعمول یا بسیار شدید باشد، بهتر است بررسی شود. به‌ویژه در شرایط زیر مراجعه به پزشک یا دندانپزشک توصیه می‌شود:
- زخم بیشتر از سه هفته باقی بماند.
- آفت نسبت به دفعات قبلی بسیار بزرگ‌تر یا متفاوت باشد.
- زخم به‌جای بهتر شدن، دردناک‌تر یا قرمزتر شود یا خونریزی کند.
- آفت‌ها مرتباً تکرار شوند.
- زخم به حدی دردناک باشد که خوردن و نوشیدن را مختل کند.
- همراه با آفت، تب یا احساس ناخوشی عمومی وجود داشته باشد.
- هم‌زمان در پوست، ناحیه تناسلی یا بخش‌های دیگر بدن نیز زخم ایجاد شود.
- همراه با زخم‌های دهانی، علائمی مانند درد و تورم مفاصل وجود داشته باشد.
طولانی شدن یک زخم دهانی به معنی ابتلا به بیماری جدی نیست، اما زخمی که بیش از چند هفته باقی می‌ماند باید توسط پزشک یا دندانپزشک بررسی شود تا علت آن مشخص شود.
تفاوت آفت دهان با تبخال چیست؟
آفت و تبخال گاهی با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند، در حالی که تفاوت‌های مهمی دارند. آفت معمولاً داخل دهان ایجاد می‌شود، مسری نیست و عامل آن ویروس تبخال نیست. تبخال بیشتر روی لب‌ها و اطراف دهان دیده می‌شود و می‌تواند از طریق تماس منتقل شود. تبخال معمولاً به صورت تاول‌های کوچک یا مجموعه‌ای از ضایعات ظاهر می‌شود، در حالی که آفت بیشتر به شکل یک زخم گرد یا بیضی با مرکز روشن و حاشیه قرمز دیده می‌شود.
شناخت این تفاوت مهم است، زیرا روش برخورد با این دو مشکل یکسان نیست. به همین دلیل، اگر ظاهر زخم برای فرد غیرمعمول باشد یا تشخیص آن مشخص نباشد، معاینه پزشک یا دندانپزشک می‌تواند به تشخیص درست کمک کند.
