وقتی صحبت از دیابت میشود، بیشتر افراد به قند خون بالا، مشکلات قلبی، آسیب کلیه یا بینایی فکر میکنند. اما یک سؤال مهم دیگر هم وجود دارد: آیا دیابت میتواند احتمال ابتلا به سرطان را افزایش دهد؟
پاسخ ساده این است که دیابت، بهویژه دیابت نوع ۲، با افزایش خطر ابتلا به بعضی از سرطانها ارتباط دارد؛ اما این به آن معنا نیست که دیابت مستقیماً و در همه افراد باعث سرطان میشود. رابطه میان این دو بیماری پیچیده است و عواملی مانند اضافهوزن، کمتحرکی، تغذیه نامناسب و افزایش سن در هر دو بیماری نقش دارند.
رابطه دیابت و سرطان چیست؟
پژوهشهای انجامشده در سالهای مختلف نشان دادهاند که افراد مبتلا به دیابت نوع ۲، در مقایسه با افراد بدون دیابت، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به چند نوع سرطان قرار دارند. این ارتباط برای سرطانهای کبد، لوزالمعده، روده بزرگ و راستروده، پوشش داخلی رحم، پستان و کیسه صفرا بیشتر مورد توجه قرار گرفته است.
البته شدت این ارتباط برای همه سرطانها یکسان نیست. در برخی سرطانها افزایش خطر نسبتاً قابل توجه است و در برخی دیگر ارتباط ضعیفتر یا هنوز قطعی نیست. به همین دلیل، نمیتوان گفت هر فرد مبتلا به دیابت حتماً در آینده به سرطان مبتلا خواهد شد.
چرا دیابت ممکن است خطر سرطان را بیشتر کند؟
هنوز یک علت واحد و قطعی برای ارتباط میان دیابت و سرطان پیدا نشده است. به نظر میرسد چند عامل در کنار یکدیگر نقش دارند.
مقاومت به انسولین و افزایش انسولین
در دیابت نوع ۲، بدن معمولاً بهخوبی به انسولین پاسخ نمیدهد. در مراحل مختلف بیماری، بدن برای جبران این وضعیت ممکن است انسولین بیشتری تولید کند. بالا بودن طولانیمدت انسولین میتواند برخی پیامهای رشد را در سلولها تقویت کند.
این موضوع ممکن است در ایجاد یا رشد بعضی از سلولهای سرطانی نقش داشته باشد، هرچند هنوز نمیتوان گفت افزایش انسولین بهتنهایی علت سرطان است.
بالا بودن قند خون
قند خون بالا از ویژگیهای اصلی دیابت است. پژوهشگران در حال بررسی این موضوع هستند که آیا بالا بودن طولانیمدت قند خون میتواند بهطور مستقیم در شکلگیری یا رشد برخی سرطانها نقش داشته باشد یا اینکه بیشتر نشانهای از سایر تغییرات متابولیکی بدن است.
در حال حاضر، نقش مستقل قند خون بالا در ایجاد سرطان هنوز بهطور کامل مشخص نشده است.
التهاب طولانیمدت
دیابت نوع ۲ و اضافهوزن میتوانند با نوعی التهاب خفیف اما مداوم در بدن همراه باشند. التهاب طولانیمدت ممکن است محیطی ایجاد کند که رشد غیرطبیعی سلولها را آسانتر کند و در برخی شرایط احتمال ایجاد سرطان را افزایش دهد.
اضافهوزن و چاقی
یکی از مهمترین نکات این است که دیابت و سرطان، عوامل خطر مشترک زیادی دارند. اضافهوزن، کمتحرکی و الگوی غذایی نامناسب هم احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ را افزایش میدهند و هم با خطر بیشتر برخی سرطانها ارتباط دارند.
به همین دلیل، تشخیص اینکه چه مقدار از افزایش خطر سرطان مربوط به خود دیابت است و چه مقدار به اضافهوزن و سایر عوامل مشترک مربوط میشود، همیشه آسان نیست.
کدام سرطانها در افراد مبتلا به دیابت شایعتر هستند؟
بر اساس شواهد موجود، ارتباط دیابت نوع ۲ با برخی سرطانها بیشتر از بقیه است. مهمترین آنها عبارتاند از:
- سرطان کبد: ارتباط دیابت با سرطان کبد نسبتاً قوی گزارش شده است. البته بیماریهایی مانند کبد چرب و چاقی نیز میتوانند هم در دیابت و هم در خطر سرطان کبد نقش داشته باشند.
- سرطان لوزالمعده: افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ بیشتر در معرض سرطان لوزالمعده قرار دارند. در این مورد یک نکته مهم وجود دارد: رابطه دو طرفه است و سرطان لوزالمعده نیز گاهی میتواند با ایجاد یا تشدید دیابت همراه باشد. بنابراین در بعضی افراد، دیابت ممکن است پیامد بیماری باشد نه علت آن.
- سرطان روده بزرگ و راستروده: مطالعات مختلف، افزایش خطر این سرطانها را در افراد مبتلا به دیابت گزارش کردهاند.
- سرطان پوشش داخلی رحم: این ارتباط بهخصوص در زنان مبتلا به دیابت نوع ۲ مورد توجه قرار گرفته است. اضافهوزن نیز میتواند در این ارتباط نقش داشته باشد.
- سرطان پستان: در زنان مبتلا به دیابت نوع ۲، افزایش نسبی خطر سرطان پستان در برخی مطالعات دیده شده است.
- سرطان کیسه صفرا: شواهد جدیدتر نیز ارتباط دیابت نوع ۲ با افزایش خطر سرطان کیسه صفرا را مطرح کردهاند.
در مقابل، برای بسیاری از سرطانهای دیگر، شواهد هنوز به اندازه کافی روشن نیست و نمیتوان با اطمینان گفت که دیابت خطر آنها را افزایش میدهد.
آیا قند خون بالا مستقیماً سرطانزا است؟
نه به این سادگی.
این تصور که «سلول سرطانی از قند تغذیه میکند، پس اگر قند خون بالا باشد سرطان ایجاد میشود» برداشت دقیقی از واقعیت علمی نیست. سلولهای سرطانی برای رشد به انرژی نیاز دارند، اما بدن انسان نیز همیشه به گلوکز نیاز دارد و حذف قند از خون یا رژیم غذایی به معنای از بین بردن سرطان نیست.
در عین حال، قند خون بالا برای سلامت بدن مضر است و کنترل نامناسب دیابت میتواند عوارض متعددی ایجاد کند. ارتباط احتمالی میان قند خون و سرطان نیز همچنان موضوع پژوهش است و دانشمندان معتقدند عوامل دیگری مانند مقاومت به انسولین، افزایش انسولین، چاقی و التهاب ممکن است نقش مهمتری داشته باشند.
آیا داروهای دیابت باعث سرطان میشوند؟
این موضوع یکی از نگرانیهای رایج در میان افراد مبتلا به دیابت است. تاکنون شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد داروهای معمول دیابت بهطور کلی باعث سرطان میشوند.
درباره بعضی داروها، بهویژه متفورمین، در مطالعات مشاهدهای ارتباطی با کاهش خطر برخی سرطانها دیده شده است؛ اما این یافتهها بهتنهایی ثابت نمیکنند که متفورمین از سرطان پیشگیری میکند. از طرف دیگر، درباره بعضی داروهای دیگر نیز در گذشته نگرانیهایی مطرح شده بود که نتایج پژوهشهای بعدی در همه موارد آنها را تأیید نکرده است.
بنابراین، نباید داروی دیابت را صرفاً به دلیل نگرانی از سرطان خودسرانه قطع یا تغییر داد. انتخاب داروی مناسب باید بر اساس وضعیت قند خون، وزن، کلیهها، قلب و سایر شرایط فرد انجام شود.
آیا دیابت نوع ۱ هم خطر سرطان را افزایش میدهد؟
بیشتر پژوهشهایی که درباره ارتباط دیابت و سرطان انجام شدهاند، روی دیابت نوع ۲ متمرکز بودهاند. ارتباط میان دیابت نوع ۱ و سرطان به اندازه دیابت نوع ۲ روشن نیست و اطلاعات موجود محدودتر است.
بنابراین، بیشتر مطالبی که درباره افزایش خطر سرطان در افراد مبتلا به دیابت مطرح میشود، مربوط به دیابت نوع ۲ است.
آیا ابتلا به دیابت به معنی ابتلا به سرطان است؟
خیر.
این نکته بسیار مهم است. داشتن دیابت به این معنی نیست که فرد حتماً سرطان میگیرد. افزایش خطر، یک احتمال آماری است و بسیاری از افراد مبتلا به دیابت هرگز به سرطان مبتلا نمیشوند.
از طرف دیگر، عوامل دیگری مانند سن، سابقه خانوادگی، سیگار، میزان فعالیت بدنی، وزن بدن و نوع تغذیه نیز بر خطر سرطان اثر میگذارند. بنابراین بهتر است دیابت را یکی از عوامل مؤثر در مجموعهای از عوامل در نظر بگیریم، نه یک علت قطعی.
کنترل دیابت میتواند خطر سرطان را کاهش دهد؟
هنوز نمیتوان با قطعیت گفت که کنترل قند خون بهتنهایی از سرطان جلوگیری میکند. با این حال، اقداماتی که برای کنترل بهتر دیابت توصیه میشوند، بسیاری از عوامل خطر مشترک دیابت و سرطان را نیز کاهش میدهند.
حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی منظم، تغذیه متعادل، پرهیز از دخانیات و محدود کردن مصرف الکل، هم برای مدیریت دیابت مفید هستند و هم میتوانند احتمال ابتلا به بعضی سرطانها را کاهش دهند.
برای افراد مبتلا به دیابت، پیگیری منظم بیماری و مصرف درست داروها نیز اهمیت زیادی دارد. هدف فقط پایین آوردن عدد قند خون نیست؛ بلکه حفظ سلامت قلب، رگها، کلیهها و سایر اندامها در بلندمدت اهمیت دارد.
غربالگری سرطان در افراد مبتلا به دیابت
ابتلا به دیابت به این معنا نیست که فرد باید بدون دلیل تحت آزمایشهای متعدد سرطان قرار بگیرد. اما مانند سایر افراد، باید غربالگریهای توصیهشده متناسب با سن، جنسیت و عوامل خطر را جدی گرفت.
برای مثال، غربالگری سرطان روده بزرگ در سنین مناسب، بررسیهای مربوط به سرطان پستان در زنان و سایر غربالگریهایی که پزشک بر اساس شرایط فرد توصیه میکند، میتوانند به تشخیص زودهنگام کمک کنند.
اگر فردی مبتلا به دیابت علائمی مانند کاهش وزن بیدلیل، خونریزی غیرطبیعی، تغییر مداوم در عادات دفع، زردی پوست و چشم، توده جدید یا خستگی غیرعادی و پایدار داشته باشد، بهتر است برای بررسی علت آن به پزشک مراجعه کند. البته وجود این علائم بهتنهایی به معنی سرطان نیست و میتواند دلایل بسیار دیگری داشته باشد.
یک نکته مهم درباره سرطان لوزالمعده
یکی از پیچیدهترین بخشهای رابطه دیابت و سرطان، ارتباط با سرطان لوزالمعده است. دیابت نوع ۲ میتواند با افزایش خطر این سرطان همراه باشد، اما از طرف دیگر، سرطان لوزالمعده نیز ممکن است باعث ایجاد دیابت جدید یا تغییر ناگهانی در کنترل قند خون شود.
به همین دلیل، در فردی که بدون سابقه قبلی بهطور ناگهانی دچار دیابت میشود یا کنترل قند خون او بدون علت مشخص به شکل محسوسی تغییر میکند، پزشک ممکن است شرایط را با دقت بیشتری بررسی کند. این موضوع به معنی وجود سرطان نیست، اما میتواند یکی از عواملی باشد که نیاز به بررسی پزشکی دارد.
سبک زندگی چه نقشی دارد؟
یکی از امیدوارکنندهترین نکات این است که بخشی از عوامل مشترک دیابت و سرطان قابل تغییر هستند.
فعالیت بدنی منظم، مصرف بیشتر سبزیجات، میوه، حبوبات و غلات کامل، کاهش مصرف غذاهای بسیار فرآوریشده، پرهیز از سیگار و حفظ وزن مناسب، از اقداماتی هستند که میتوانند سلامت عمومی را بهبود دهند.
همچنین، خواب کافی و مراجعه منظم برای پیگیری دیابت اهمیت دارد. هیچ ماده غذایی یا رژیم خاصی وجود ندارد که بتواند بهتنهایی از سرطان جلوگیری کند؛ آنچه اهمیت دارد، الگوی سالم زندگی در طول زمان است.
آیا با کنترل دیابت میتوان سرطان را درمان کرد؟
خیر.
کنترل دیابت برای سلامت عمومی بسیار مهم است، اما جایگزین تشخیص و درمان سرطان نیست. اگر فردی همزمان به دیابت و سرطان مبتلا باشد، درمان هر دو بیماری باید با هماهنگی پزشکان انجام شود.
بعضی درمانهای سرطان نیز میتوانند قند خون را تغییر دهند و بر کنترل دیابت اثر بگذارند. بنابراین در چنین شرایطی، کنترل قند خون بخشی از مراقبت کلی بیمار است و باید متناسب با نوع سرطان و روش درمان تنظیم شود.
