آنوریسم آئورت شکمی نوعی تورم و اتساع در بخشی از بزرگترین شریان بدن (آئورت) است که از ناحیه شکم عبور میکند. این عارضه در اغلب موارد هیچ نشانهای ندارد، اما برخی افراد ممکن است دردهای عمیق در گودی کمر یا احساس نبض در شکم را تجربه کنند. سن بالا و مصرف دخانیات از مهمترین عوامل خطر برای ابتلا به این بیماری هستند. اگر آنوریسم بزرگ شده و خطر پارگی آن وجود داشته باشد، نیاز به مداخله جراحی خواهد بود.
آنچه در ادامه میخوانید:
- آنوریسم آئورت شکمی چیست؟
- علائم آنوریسم آئورت شکمی
- علت آنوریسم آئورت شکمی
- عوارض آنوریسم آئورت شکمی
- روشهای تشخیص
- درمان آنوریسم آئورت شکمی
آنوریسم آئورت شکمی چیست؟
آئورت بزرگترین شریان بدن است و وظیفه انتقال خون از قلب به سایر نقاط بدن را بر عهده دارد. آنوریسم آئورت شکمی زمانی رخ میدهد که بخشی از این شریان در ناحیه شکم دچار گشادشدگی یا تورم بادکنکیشکل شود. این دیواره در حالت عادی کاملاً قوی و انعطافپذیر است تا فشار مداوم جریان خون را تحمل کند؛ اما عواملی نظیر افزایش سن، مصرف دخانیات و برخی بیماریها میتوانند دیواره آئورت را تضعیف کنند. دیواره ضعیفشده دیگر توانایی تحمل فشار جریان خون را ندارد و به مرور زمان متورم و پهنتر میشود.
پزشکان زمانی ابتلا به آنوریسم آئورت شکمی را تشخیص میدهند که قطر بخشی از آئورت حداقل ۵۰ درصد نسبت به حالت طبیعی افزایش یافته باشد (که در اکثر افراد به معنی قطری حدود ۳ سانتیمتر است).
هرچه آنوریسم بزرگتر شود، احتمال پارگی آن و ایجاد خونریزی داخلیِ خطرساز بیشتر میشود. برای مثال، آنوریسمهای بزرگتر از ۵ سانتیمتر در خانمها و ۵٫۵ سانتیمتر در آقایان بسیار پرخطر هستند. از آنجا که این عارضه معمولاً تا زمان پارگی یا آستانه پارگی هیچ علامتی ندارد، شناخت عوامل خطر و ارزیابیهای دورهای زیر نظر پزشک اهمیت حیاتی دارد.
هشدار: پارگی آنوریسم آئورت شکمی یک وضعیت اضطراری و تهدیدکننده زندگی است. در صورت بروز درد ناگهانی و شدید در شکم یا کمر، بیدرنگ با اورژانس تماس بگیرید.
میزان شیوع آنوریسم آئورت شکمی
آنوریسم آئورت شکمی عارضهای نسبتاً شایع است:
- حدود ۱٫۴ درصد از بزرگسالان ۵۰ تا ۸۴ سال به این عارضه مبتلا میشوند.
- در بین آقایان بالای ۶۵ سال، بین ۱ تا ۲ درصد دیده میشود و با افزایش هر دهه از عمر، خطر ابتلا به آن دو برابر میگردد.
- شیوع آن در آقایان حدود ۴ برابر بیشتر از خانمها است.
- در میان خانمهای بالای ۷۰ سال با سابقه مصرف سیگار، شیوع آن حدود ۱ درصد است.
نکات مهم بر اساس تحقیقات علمی:
- آنوریسم میتواند در هر بخشی از مسیر آئورت رخ دهد، اما بیش از ۷۵ درصد آنوریسمهای آئورت در ناحیه شکم تشکیل میشوند.
- این عارضه در نژاد سفید بیشتر از سایر نژادها دیده میشود.
- اگرچه بیماری در آقایان شایعتر است، اما در صورت بروز در خانمها، احتمال پارگی در ابعاد کوچکتر بیشتر بوده و احتمال زمینه ارثی در خانواده آنها نیز بالاتر است.
علائم آنوریسم آئورت شکمی
بیشتر مبتلایان تا زمانی که آنوریسم در آستانه پارگی قرار نگیرد هیچ علامتی ندارند. در صورت بروز، علائم اولیه شامل موارد زیر است:
- درد مداوم و عمیق در شکم یا گودی کمر
- درد در پاها، کشاله ران یا ناحیه لگن
- احساس نبض یا زدن ضربان در شکم (مشابه ضربان قلب)
علائم پارگی آنوریسم آئورت شکمی
پارگی آئورت یک وضعیت اورژانسی است و علائم آن بهطور ناگهانی ظاهر میشوند:
- درد بسیار شدید و ناگهانی در شکم، کمر یا پاها
- تنگی نفس
- ضربان قلب سریع
- افت شدید فشار خون
- سرگیجه یا غش کردن
- تهوع و استفراغ
- پوست سرد و مرطوب (عرق سرد)
علت آنوریسم آئورت شکمی
علت اصلی تشکیل آنوریسم، ضعف در دیواره شریان آئورت است. مجموعه متعددی از عوامل محیطی و ژنتیکی در ایجاد این ضعف نقش دارند.
برای نمونه، مصرف دخانیات باعث از بین رفتن پروتئینهای ساختاری در دیواره آئورت میشود و استحکام آن را کاهش میدهد. همچنین تجمع رسوبات چربی در جدار عروق (تصلب شرایین یا آترواسکلروز) به مرور زمان موجب التهاب و آسیب سلولی در لایههای شریان میشود. با تخریب این ساختارهای اولیه، آئورت ضعیف شده و مستعد گشادشدگی غیرطبیعی میگردد.
اصلیترین عواملی که شانس ابتلا به آنوریسم آئورت شکمی را افزایش میدهند عبارتاند از:
- سابقه مصرف دخانیات: مهمترین عامل خطر است و میزان خطر با میزان مصرف رابطه مستقیم دارد.
- سن بالا: خطر ابتلا با افزایش سن (بالای ۵۰ سال برای آقایان و بالای ۶۵ سال برای خانمها) افزایش مییابد.
- جنسیت: آقایان بسیار بیشتر در معرض ابتلا قرار دارند.
- سابقه خانوادگی: ۱۰ تا ۲۰ درصد از کسانی که بستگان درجهیک آنها (والدین، فرزندان یا خواهر و برادر) مبتلا بودهاند، به این عارضه دچار میشوند. این ارتباط بهویژه در میان برادران قویتر است.
- فشار خون بالا
- داشتن انواع بیماریهای عروقی ناشتای از تصلب شرایین (مانند بیماری عروق کرونر یا عروق محیطی)
- بیماریهای ارثی بافت همبند عروقی
عوارض آنوریسم آئورت شکمی
اصلیترین و خطرناکترین عارضه، پارگی آنوریسم است که سالانه باعث مرگ صدها هزار نفر در سراسر جهان میشود. پارگی آئورت منجر به خونریزی داخلی شدید میگردد و هرچه اندازه آنوریسم بزرگتر باشد، خطر پارگی نیز بیشتر خواهد بود.
روشهای تشخیص
از آنجا که این بیماری معمولاً بدون علامت است، اغلب بهطور اتفاقی و طی سونوگرافی یا سیتیاسکنهایی که برای بررسی سایر مشکلات پزشکی در نظر گرفته شدهاند، تشخیص داده میشود. در صورت شک پزشک، آزمونهای زیر انجام میشوند:
- سونوگرافی داپلر شکم
- سیتی آنژیوگرافی
برای افراد در معرض خطر، انجام سونوگرافی غربالگری پیشنهاد میشود. این آزمایش ساده، بدون درد و بدون تهاجم نشان میدهد که آیا آنوریسم وجود دارد یا خیر. در صورت تشخیص آنوریسمهای کوچک، بررسیهای دورهای سونوگرافی (معمولاً هر ۶ تا ۱۲ ماه) برای پایش روند رشد آن تجویز خواهد شد.
درمان آنوریسم آئورت شکمی
درمان این عارضه بستگی به اندازه آنوریسم دارد. آنوریسمهای کوچک نیازی به جراحی فوری ندارند و تنها زیر نظر گرفته میشوند، اما برای آنوریسمهای بزرگتر اقدام جراحی الزامی است.
۱. زیر نظر گرفتن و پایش منظم
اگر قطر آنوریسم کمتر از ۵٫۵ سانتیمتر در آقایان یا کمتر از ۵٫۰ سانتیمتر در خانمها باشد و علامتی ایجاد نکند، روش پایش انتخابی است. در این حالت:
- تصویربرداریهای منظم (سونوگرافی یا سیتیاسکن) در فواصل مشخص انجام میشود.
- تغییرات سبک زندگی مانند قطع کامل دخانیات، تغذیه سالم و ورزش توصیه میشود.
- داروهای کنترل فشار خون و چربی خون برای کاهش استرس روی عروق تجویز میگردد.(توجه: داروها یا تغییر سبک زندگی آنوریسم را کوچک نمیکنند، اما روند رشد آن را کندتر میسازند).
۲. جراحی آنوریسم آئورت
در شرایط زیر جراحی پیشنهاد میشود:
- قطر آنوریسم به ۵٫۵ سانتیمتر (در آقایان) یا ۵٫۰ سانتیمتر (در خانمها) برسد.
- آنوریسم بدون توجه به اندازهاش، دارای علامت باشد.
- آنوریسم دچار پارگی شده باشد (که نیازمند جراحی اورژانسی است).
جراحی با جایگزینی یا تقویت جدار آئورت توسط پیوند عروقی (گرفت) انجام میشود. دو روش اصلی عبارتاند از:
- جراحی باز سنتـی: برش در شکم و جایگزینی بخش آسیبدیده آئورت.
- ترمیم درونعروقی یا ایوار: روشی کمتهاجمیتر از طریق عروق ران که دوره بازتوانی سریعتری دارد و امروزه بسیار محبوب است.
انتخاب نوع جراحی بستگی به سن، آناتومی عروق و شرایط عمومی بیمار دارد.
اقدامات حمایتی و مراقبت شخصی
اگر مبتلا به آنوریسم آئورت شکمی هستید، رعایت نکات زیر به سلامت شما کمک میکند:
- تمام جلسات معاینه و تصویربرداری دورهای را بهموقع انجام دهید.
- مصرف هرگونه دخانیات را فوراً و بهطور کامل قطع کنید.
- رژیم غذایی دوستدار قلب داشته باشید و فشار خون، چربی و قند خون خود را کنترل کنید.
- داروها را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کنید.
- قبل از برخی اقدامات دندانپزشکی یا پزشکی (در صورت سابقه جراحی آنوریسم) در خصوص نیاز به مصرف آنتیبیوتیک با پزشک مشورت کنید.
اطلاع از داشتن آنوریسم آئورت شکمی ممکن است در ابتدا نگرانکننده به نظر برسد؛ اما آگاهی از وجود آن، مهمترین گام برای پیشگیری از خطرات بعدی است. با پیگیریهای منظم، اصلاح سبک زندگی و اقدامات درمانی بهموقع تحت نظر کادر درمانی، میتوان این عارضه را به خوبی مدیریت کرد و زندگی سالم و طولانیمدتی داشت.
