سرطان روده بزرگ ممکن است تا زمان پیشرفت بیماری هیچ نشانهای از خود بروز ندهد. به همین دلیل، افرادی که دارای عوامل خطر مانند سن بالای ۵۰ سال یا سابقه خانوادگی ابتلا به این بیماری هستند، بهتر است غربالگریهای منظم را جدی بگیرند.
علاوه بر این، راههایی برای کاهش خطر ابتلا به این سرطان وجود دارد که ایجاد تغییر در رژیم غذایی و سبک زندگی (ورزش منظم) از مهمترین آنهاست. در این مقاله به بررسی جامع علائم، راههای تشخیص، درمان و روشهای پیشگیری از سرطان روده بزرگ میپردازیم.
برآوردهای انجمنهای معتبر سرطان نشان میدهد که سالانه بیش از ۱۰۰ هزار مورد جدید ابتلا به سرطان روده بزرگ (کولون) و دهها هزار مورد جدید سرطان راستروده (رکتوم) تشخیص داده میشود.
سرطان روده بزرگ سومین سرطان شایع و دومین علت مرگ ناشی از سرطان در میان زنان و مردان است. میزان شیوع این بیماری در سراسر جهان متفاوت است و در کشورهای با سطح اقتصادی بالاتر، شایعتر گزارش شده است؛ هرچند دسترسی به غربالگری و مراقبتهای درمانی تأثیر زیادی روی این آمار دارد. نکته نگرانکننده این است که نرخ ابتلا به این سرطان در میان افراد زیر ۵۰ سال نیز رو به افزایش است.
آنچه در ادامه میخوانید:
- علائم
- علتها و عوامل خطر
- روشهای تشخیص
- روشهای درمان
- مراحل پیشرفت
- شانس بقا و آینده بیماران
- پیشگیری
- سوالات متداول
علائم سرطان روده بزرگ
سرطان روده بزرگ معمولاً در مراحل اولیه هیچ علامتی ایجاد نمیکند. اما در صورت بروز علائم، شایعترین آنها عبارتند از:
- تغییر در عادات دفع روده: مانند اسهال، یبوست یا باریک شدن قطر مدفوع
- احساس تخلیه نشدن کامل روده پس از اجابت مزاج
- وجود خون در مدفوع که ظاهر آن را قهوهای تیره یا سیاه میکند
- خونریزی روشن و واضح از مقعد
- درد و نفخ شکم
- احساس سیری مداوم حتی چند ساعت پس از صرف غذا
- خستگی و ضعف مداوم
- کاهش وزن بیدلیل
بر اساس آمارها، حدود ۳۷ درصد از مبتلایان به این بیماری در کشورهای پیشرفته در همان مراحل اولیه شناسایی میشوند. از آنجا که علائم سرطان روده بزرگ شباهت زیادی به بسیاری از بیماریهای گوارشی دیگر دارد، در صورت مشاهده هر یک از این نشانهها باید حتماً به پزشک مراجعه کنید.
علائم اولیه سرطان روده بزرگ
در میان افرادی که پس از مراجعه به پزشک به دلیل داشتن علائم، تشخیص سرطان روده بزرگ برای آنها قطعی شده است:
- ۳۷ درصد دچار خون در مدفوع یا خونریزی مقعدی بودهاند.
- ۳۴ درصد درد شکمی را تجربه کردهاند.
- ۲۳ درصد مبتلا به کمخونی بودهاند.
برخی از افراد تنها زمانی متوجه علائم میشوند که بیماری وارد مراحل پیشرفته شده و به بخشهای دیگر بدن مانند ریه، کبد یا سایر نقاط سرایت (متاستاز) کرده است. علائم در این مرحله به عضو درگیر بستگی دارد:
- سرایت به کبد: ممکن است باعث زردی (یرقان) شود که خود را با زرد شدن سفیدی چشمها یا پوست نشان میدهد.
- سرایت به ریه: میتواند باعث تنگی نفس یا سرفههای مداوم شود.
علتها و عوامل خطر
علت دقیق سرطان روده بزرگ هنوز مشخص نیست، اما به احتمال زیاد ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در ایجاد آن نقش دارند.
حدود ۷۰ درصد از موارد سرطان روده بزرگ علت مشخص و واضحی ندارند. جهشهای ژنتیکی موروثی تنها دلیل ۳ تا ۵ درصد از موارد ابتلا هستند. همچنین، بین ۲۰ تا ۲۵ درصد از مبتلایان سابقه خانوادگی این بیماری را دارند اما جهش ژنتیکی مستقیمی در آنها یافت نشده است.
مهمترین عوامل خطر ابتلا به سرطان روده بزرگ عبارتند از:
- سن بالای ۵۰ سال
- جنسیت مرد
- رژیم غذایی سرشار از گوشت قرمز یا فرآوریشده (مانند سوسیس و کالباس)
- مصرف الکل و دخانیات
- کمتحرکی و نداشتن فعالیت بدنی
- اضافهوزن و چاقی
- بیماریهای التهابی روده مانند کولیت اولسراتیو یا کرون
- دیابت نوع ۲
- سابقه پرتودرمانی در ناحیه شکم در دوران کودکی
- وجود پولیپ در روده بزرگ یا راستروده
روشهای تشخیص سرطان روده بزرگ
غربالگری منظم میتواند پولیپها را پیش از تبدیل شدن به سرطان شناسایی کند. همچنین به تشخیص بیماری در مراحل اولیه (زمانی که درمان بسیار آسانتر است) کمک شایانی میکند. فرآیند تشخیص معمولاً با معاینه فیزیکی آغاز شده و ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- کولونوسکوپی: پزشک با استفاده از یک لوله بلند و انعطافپذیر مجهز به دوربین، کل روده بزرگ و راستروده را بررسی میکند.
- آزمایش مدفوع: برای بررسی وجود خون پنهان در مدفوع.
- آزمایش خون: برای بررسی شمارش سلولهای خونی، آنزیمهای کبد و نشانگرهای تومور.
- بیوپسی (نمونهبرداری): برداشتن نمونه کوچکی از بافت روده در حین کولونوسکوپی یا جراحی برای بررسی سلولهای سرطانی در آزمایشگاه.
- پروکتوسکوپی: بررسی داخل راستروده (رکتوم) با لولهای باریک و دوربیندار.
- تصویربرداری: استفاده از MRI، سیتی اسکن و سونوگرافی برای تعیین دقیق محل تومور و بررسی احتمال سرایت آن به بخشهای دیگر بدن.
غربالگری سرطان روده بزرگ
غربالگری به روشهای زیر انجام میشود:
- آزمایش مدفوع
- آزمایش خون
- معاینات بصری مانند کولونوسکوپی
توصیههای غربالگری بسته به دستورالعملهای پزشکی مختلف کمی تفاوت دارد. به عنوان مثال، برخی از کارگروههای پیشگیری خدمات درمانی توصیه میکنند غربالگری از سن ۴۵ تا ۷۵ سالگی انجام شود. تصمیمگیری برای افراد بین ۷۵ تا ۸۵ سال نیز باید بر اساس سلامت عمومی فرد و ترجیح بیمار گرفته شود.
برخی از انجمنهای تخصصی داخلی نیز سن ۵۰ سالگی را برای شروع غربالگری در افراد با خطر متوسط مناسب میدانند و برای افراد ۴۵ تا ۴۹ سال با ریسک متوسط، غربالگری را چندان ضروری نمیدانند، مگر در شرایط خاص. اما اگر فردی در گروه «پرخطر» قرار داشته باشد، پزشکان توصیه میکنند غربالگری بسیار زودتر از سن ۴۵ سالگی آغاز شود.
روشهای درمان سرطان روده بزرگ
بهترین روش درمانی به فاکتورهای مختلفی از جمله اندازه و محل تومور، مرحله پیشرفت بیماری، عود مجدد آن و وضعیت سلامت عمومی بیمار بستگی دارد.
۱. جراحی
جراحی درمان اصلی برای سرطانهایی است که هنوز به خارج از روده بزرگ سرایت نکردهاند. هدف از جراحی، برداشتن بافت سرطانی (تومور و غدد لنفاوی درگیر) و جلوگیری از گسترش بیماری است. انواع جراحیها عبارتند از:
- پولیپکتومی: در مراحل بسیار اولیه، پزشک تومور را در قالب یک پولیپ در حین کولونوسکوپی خارج میکند.
- برداشت موضعی: برداشتن سرطانهای بسیار کوچک و اولیه به همراه مقدار کمی از بافتهای سالم اطراف در حین کولونوسکوپی.
- کولکتومی: برداشتن بخش یا تمام روده بزرگ و غدد لنفاوی مجاور آن.
- برداشت از طریق مقعد: برای سرطانهای کوچک راستروده که در فاصله کمی از مقعد قرار دارند.
- برداشت قدامی پایینی: برداشتن سرطان، بافتهای اطراف و غدد لنفاوی دور راستروده.
- پروکتکتومی: برداشتن کامل راستروده.
- برداشت شکمی-پرینهای: برداشتن راستروده، مقعد و بافتهای اطراف آن؛ در این روش بیمار نیاز به استفاده همیشگی از کیسه کلستومی (کیسه جمعآوری مدفوع) خواهد داشت.
۲. درمانهای استاندارد
درمانهای استاندارد این بیماری که معمولاً به تنهایی یا همراه با جراحی (برای کوچک کردن تومور قبل از عمل یا پاکسازی سلولهای باقیمانده بعد از عمل) استفاده میشوند، شامل موارد زیر هستند:
- شیمیدرمانی
- پرتودرمانی (رادیوتراپی)
- ایمونوتراپی (ایمنیدرمانی)
۳. درمانهای نوین و نوظهور
امروزه در کارآزماییهای بالینی روشهای جدید و امیدبخشی برای مدیریت و درمان این سرطان معرفی شدهاند، از جمله:
- درمان هدفمند: استفاده از داروهایی که دقیقاً پروتئینهای خاص سلولهای سرطانی را هدف قرار میدهند.
- پروبیوتیکها
- درمانهای طبیعی
- ویروسدرمانی انکولیتیک: استفاده از ویروسهای تغییریافته برای هدف قرار دادن و نابودی سلولهای سرطانی.
نکته: اگر سرطان با وجود درمانهای فوق پیشرفت کند، پزشکان از «مراقبتهای تسکینی» استفاده میکنند. هدف این مراقبتها، کاهش علائم و عوارض جانبی بیماری برای بهبود کیفیت زندگی بیمار است.
مراحل پیشرفت سرطان روده بزرگ
شناخت مرحله بیماری به پزشکان کمک میکند تا بهترین برنامه درمانی را انتخاب کنند. مراحل این سرطان به شرح زیر طبقهبندی میشوند:
| مرحله | میزان پیشرفت سرطان |
|---|---|
| مرحله ۰ | سرطان در ابتداییترین حالت خود قرار دارد و تنها در داخلیترین لایه روده بزرگ یا راستروده دیده میشود. |
| مرحله ۱ | سرطان به لایه داخلی نفوذ کرده اما هنوز به دیواره خارجی روده سرایت نکرده است. |
| مرحله ۲ | سرطان دیواره روده بزرگ یا راستروده را درگیر کرده اما هنوز به غدد لنفاوی مجاور نرسیده است. |
| مرحله ۳ | سرطان به غدد لنفاوی اطراف سرایت کرده اما هنوز به سایر اندامهای بدن نرسیده است. |
| مرحله ۴ | سرطان به اندامهای دوردست بدن مانند کبد یا ریه سرایت (متاستاز) کرده است. |
گاهی پس از درمان کامل، ممکن است بیماری در همان ناحیه یا بخشی دیگر مجدداً عود کند که به آن «سرطان بازگشتی» میگویند.
شانس بقا و آینده بیماران
شانس بقای بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ به سن، سلامت عمومی و مرحله بیماری در زمان تشخیص بستگی دارد. نرخ بقای ۵ ساله نشاندهنده درصد افرادی است که حداقل ۵ سال پس از تشخیص بیماری زنده میمانند.
انجمنهای سرطان شانس بقا را بر اساس میزان گسترش بیماری به سه دسته تقسیم میکنند:
- موضعی: سرطان فقط در محل اولیه خود قرار دارد.
- منطقهای: سرطان به بافتها یا غدد لنفاوی مجاور سرایت کرده است.
- دوردست: سرطان به اندامهای دورتر بدن سرایت کرده است.
جدول نرخ بقای ۵ ساله برای سرطان روده بزرگ:
| مرحله بیماری | نرخ بقای ۵ ساله |
|---|---|
| موضعی | ۹۱٪ |
| منطقهای | ۷۳٪ |
| دوردست | ۱۳٪ |
| میانگین کل مراحل | ۶۳٪ |
جدول نرخ بقای ۵ ساله برای سرطان راستروده:
| مرحله بیماری | نرخ بقای ۵ ساله |
|---|---|
| موضعی | ۹۰٪ |
| منطقهای | ۷۴٪ |
| دوردست | ۱۸٪ |
| میانگین کل مراحل | ۶۷٪ |
پیشگیری از سرطان روده بزرگ
هرچند نمیتوان به طور ۱۰۰ درصد از سرطان روده بزرگ جلوگیری کرد، اما با انجام غربالگریهای منظم، به خصوص در افراد پرخطر، میتوان بیماری را در مراحل اولیه و بسیار درمانپذیر شناسایی کرد. علاوه بر غربالگری، تغییر در سبک زندگی نقش بسزایی در کاهش خطر ابتلا دارد:
- داشتن یک رژیم غذایی متعادل و مغذی سرشار از میوهها، سبزیجات و غلات کامل
- حفظ وزن مناسب و ایدهآل
- ورزش و فعالیت بدنی منظم
- محدود کردن یا اجتناب از مصرف گوشت قرمز و فرآوریشده
- ترک سیگار و سایر دخانیات
- پرهیز از مصرف الکل
برخی تحقیقات نشان میدهند مصرف برخی ویتامینها و همچنین استفاده منظم از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی ممکن است خطر ابتلا را کاهش دهد؛ البته هرگونه مصرف دارو باید زیر نظر پزشک باشد. همچنین محققان در حال کار روی واکسنهایی برای پیشگیری و درمان این نوع سرطان هستند.
سرطان روده بزرگ یکی از دلایل اصلی مرگومیر ناشی از سرطان در جهان است؛ اما تشخیص و درمان آن در مراحل اولیه، شانس بهبودی کامل و نتیجهبخش را به شدت افزایش میدهد. هرگز نشانههای این بیماری را نادیده نگیرید، چرا که حتی در صورت سرطانی نبودن، میتوانند نشانهای از یک بیماری گوارشی جدی باشند. اگر در معرض خطر ابتلا به این بیماری هستید، حتماً با پزشک خود درباره زمان شروع غربالگری مشورت کنید.
سوالات متداول
آیا سرطان روده بزرگ برای همیشه درمان میشود؟
بله، امکان درمان قطعی سرطان روده بزرگ به خصوص در مراحل اولیه بسیار بالاست. آمارها نشان میدهند جراحی در مراحل اولیه منجر به درمان قطعی در ۵۰ درصد از بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ میشود.
چقدر طول میکشد تا سرطان روده بزرگ رشد کند و پیشرفت کند؟
سرعت رشد و پیشرفت این سرطان در هر فرد متفاوت است. در برخی موارد، سرطان ممکن است خیلی زود شروع به گسترش کند. به همین دلیل نظارت مستمر تیم پزشکی بر روند بیماری حیاتی است.
طول عمر یک فرد مبتلا به سرطان روده بزرگ چقدر است؟
طول عمر بیمار به عوامل متعددی از جمله مرحله بیماری در زمان تشخیص بستگی دارد. با این حال، به طور میانگین نرخ بقای ۵ ساله برای تمامی مراحل به شرح زیر است:
سرطان روده بزرگ (کولون): میانگین بقای ۵ ساله برای کل مراحل ۶۳٪ است.
سرطان راستروده (رکتوم): میانگین بقای ۵ ساله برای کل مراحل ۶۷٪ است.
