وقتی صحبت از سرطان میشود، شاید اولین چیزی که به ذهن میرسد یک توده یا غده در یکی از اعضای بدن باشد. اما سرطان خون داستان متفاوتی دارد؛ این بیماری، یک نبرد خاموش در کارخانه تولید سلولهای حیاتی بدن، یعنی مغز استخوان و سیستم لنفاوی است. برخلاف بسیاری از سرطانها که تومورهای جامد تشکیل میدهند، سرطان خون زمانی آغاز میشود که فرآیند طبیعی تولید و عملکرد سلولهای خونی مختل میشود و سلولهای نابالغ یا غیرطبیعی، جای سلولهای سالم را میگیرند . از آنجایی که علائم این بیماری اغلب مبهم و شبیه به سایر بیماریهای شایع است، شناخت انواع مختلف آن میتواند نقش مهمی در تشخیص زودهنگام و درمان مؤثر داشته باشد.
به طور کلی، سرطان خون به سه دسته اصلی تقسیم میشود که هر کدام بر اساس نوع سلولی که درگیر میکند و سرعت پیشرفت بیماری، ویژگیهای خاص خود را دارند. در ادامه با این سه نوع اصلی بیشتر آشنا میشویم.
انواع سرطان خون
۱. لوسمی؛ سرطان گلبولهای سفید خون
لوسمی، شاید آشناترین نام در میان سرطانهای خون باشد. این نوع سرطان، مغز استخوان و خون را درگیر کرده و منجر به تولید انبوه گلبولهای سفید غیرطبیعی میشود . این سلولهای معیوب که به درستی رشد نکردهاند، نمیتوانند با عفونتها مبارزه کنند و در عین حال، فضای لازم برای تولید سلولهای سالم مانند گلبولهای قرمز و پلاکتها را نیز اشغال میکنند .
لوسمی بر اساس سرعت پیشرفت بیماری و نوع سلول درگیر به چهار نوع اصلی تقسیم میشود:
- لوسمی حاد: این نوع از لوسمی به سرعت پیشرفت میکند و با تولید تعداد زیادی سلول نابالغ (بلاست) همراه است که قادر به انجام وظایف طبیعی خود نیستند. این سلولها به سرعت جایگزین سلولهای سالم در خون و مغز استخوان میشوند و نیاز به درمان فوری دارد . لوسمی حاد خود به دو نوع لوسمی لنفوبلاستیک حاد و لوسمی میلوئیدی حاد تقسیم میشود .
- لوسمی مزمن: این نوع لوسمی آهستهتر رشد میکند و سلولهای سرطانی ممکن است ظاهر بالغتری داشته باشند، اما عملکرد صحیحی ندارند. علائم این نوع لوسمی ممکن است تا سالها پنهان بمانند و بهطور تصادفی در آزمایشهای خون مشخص شوند . لوسمی مزمن نیز شامل لوسمی لنفوسیتیک مزمن و لوسمی میلوئیدی مزمن است .
علائم رایج لوسمی:
- خستگی مفرط و رنگپریدگی ناشی از کمخونی
- تب، لرز و عفونتهای مکرر یا شدید
- کبودی یا خونریزی آسان (مانند خونریزی بینی یا لثه) بدون دلیل مشخص
- درد یا حساسیت در استخوانها و مفاصل
- کاهش وزن بیدلیل و تعریق شبانه
۲. لنفوم؛ سرطان سیستم ایمنی بدن
لنفوم، نوعی سرطان است که از سلولهای سیستم ایمنی بدن به نام لنفوسیتها آغاز میشود. این سلولها بخشی حیاتی از سیستم دفاعی بدن هستند و در سراسر بدن از جمله غدد لنفاوی، طحال، مغز استخوان و سایر اندامها یافت میشوند . نقطه شروع لنفوم معمولاً غدد لنفاوی است، اما میتواند به سایر نقاط بدن نیز گسترش یابد.
لنفوم به دو دسته اصلی تقسیم میشود:
- لنفوم هوچکین: مشخصه اصلی این نوع لنفوم، وجود یک سلول غیرطبیعی خاص به نام «سلول ریداشتنبرگ» در نمونهبرداری از غدد لنفاوی است. این نوع لنفوم اغلب الگوی انتشار قابل پیشبینیتری دارد و معمولاً از غدد لنفاوی در قسمت فوقانی بدن مانند گردن یا قفسه سینه شروع میشود .
- لنفوم غیرهوچکین: این گروه، طیف وسیعتری از لنفومها را شامل میشود که از سلولهای B، T یا سلولهای کشنده طبیعی منشأ میگیرند و در آنها سلول رید اشتنبرگ دیده نمیشود. لنفوم غیرهوچکین شایعتر از نوع هوچکین است و ممکن است در هر جای بدن که بافت لنفاوی وجود دارد، شروع شود .
علائم رایج لنفوم که در هر دو نوع هوچکین و غیرهوچکین مشترک هستند:
- تورم بدون درد غدد لنفاوی در نواحی گردن، زیر بغل یا کشاله ران (شایعترین علامت)
- خستگی مداوم
- تب، لرز و تعریق شدید شبانه
- کاهش وزن بیدلیل
- خارش مداوم پوست، بدون وجود بثورات پوستی مشهود (بهویژه در لنفوم هوچکین)
۳. میلوم؛ مهاجم سلولهای پلاسما
مولتیپل میلوما که اغلب به اختصار «میلوم» نامیده میشود، سرطانی است که از سلولهای پلاسما منشأ میگیرد. سلولهای پلاسما نوعی از گلبولهای سفید خون هستند که در مغز استخوان ساخته میشوند و وظیفه اصلی آنها تولید آنتیبادی برای مبارزه با عفونتها است . در این بیماری، سلولهای پلاسمای سرطانی به طور غیرقابل کنترلی در مغز استخوان تکثیر میشوند. این تجمع سلولهای غیرطبیعی نه تنها باعث تضعیف سیستم ایمنی میشود، بلکه میتواند تومورهایی در استخوانها ایجاد کرده و منجر به آسیبهای استخوانی جدی شود .
علائم رایج میلوم:
- درد استخوانی مداوم، بهویژه در ناحیه کمر، دندهها یا لگن (شایعترین علامت)
- شکستگیهای استخوانی ناشی از ضربات خفیف یا حتی بدون دلیل مشخص
- کمخونی که منجر به خستگی و تنگی نفس میشود
- عفونتهای مکرر
- افزایش سطح کلسیم خون که میتواند باعث تشنگی بیش از حد، تهوع، یبوست یا گیجی شود
- مشکلات کلیوی
زنگ خطرهای مشترک؛ چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
بسیاری از علائم سرطان خون، مانند خستگی یا تب، میتوانند نشانههایی از بیماریهای بسیار شایع و معمولی باشند. با این حال، دکتر کلر یون کیونگ ریو تایگر، متخصص سرطانشناسی در موسسه سرطان راتگرز، تأکید میکند: “بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان خون در ابتدا علائم مبهمی را تجربه میکنند که میتواند به شرایط کمخطرتری نسبت داده شود. بسیار مهم است که به تغییرات مداوم یا غیرعادی در سلامت خود توجه کنید و به سرعت به دنبال مشاوره پزشکی باشید.”
اگر یک یا چند مورد از علائم زیر را به طور مداوم و بدون دلیل مشخص تجربه میکنید، بهتر است برای بررسی دقیقتر به پزشک مراجعه کنید:
- خستگی و ضعفی که با استراحت برطرف نمیشود
- تب یا لرز پایدار
- تعریق شبانه به حدی که لباس یا ملحفه خیس شود
- کاهش وزن بیدلیل و قابل توجه
- کبودی یا خونریزی آسان و بیدلیل
- تورم غدد لنفاوی یا احساس توده در نواحی گردن، زیر بغل یا کشاله ران
- عفونتهای مکرر، شدید یا طولانیمدت
سوالات متداول
تفاوت اصلی بین لوسمی و لنفوم چیست؟
لوسمی عمدتاً مغز استخوان و خون را درگیر میکند و منجر به تولید بیش از حد گلبولهای سفید غیرطبیعی میشود، در حالی که لنفوم معمولاً از غدد لنفاوی و سیستم لنفاوی شروع میشود و تومورهای جامدی را در این نواحی تشکیل میدهد. هرچند هر دو میتوانند به سایر نقاط بدن نیز گسترش یابند.
آیا سرطان خون میتواند ارثی باشد؟
برخلاف تصور رایج، بیشتر انواع سرطان خون به طور مستقیم ارثی نیستند و از والدین به فرزندان منتقل نمیشوند. با این حال، داشتن سابقه خانوادگی ابتلا به برخی از این سرطانها (مانند لوسمی لنفوسیتیک مزمن) میتواند خطر ابتلا را اندکی افزایش دهد. عوامل محیطی مانند قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی خاص یا پرتوها نیز نقش دارند .
تفاوت لوسمی حاد و مزمن در چیست؟
تفاوت اصلی در سرعت پیشرفت بیماری است. لوسمی حاد به طور ناگهانی ظاهر شده و به سرعت پیشرفت میکند و نیاز به درمان فوری دارد . در مقابل، لوسمی مزمن آهستهتر رشد میکند و سلولهای سرطانی ظاهر بالغتری دارند. علائم لوسمی مزمن ممکن است سالها پنهان بمانند و گاهی بیمار تا مدتی طولانی نیاز به درمان فوری نداشته باشد .
آیا همه انواع سرطان خون قابل درمان هستند؟
پاسخ به این سوال به نوع سرطان خون، زیرگروه آن، میزان پیشرفت بیماری در زمان تشخیص، و سن و سلامت عمومی بیمار بستگی دارد. پیشرفتهای اخیر در روشهای درمانی، چشمانداز بسیاری از بیماران را بهبود بخشیده است. برای مثال، نرخ بقای ۵ ساله برای لنفوم هوچکین بیش از ۸۵ درصد است . امروزه هدف از درمان در بسیاری از موارد، رسیدن به مرحله «فروکش کامل» بیماری است و برخی از انواع آن کاملاً درمانپذیر هستند .
چرا علائم سرطان خون اینقدر متنوع و گمراهکننده هستند؟
از آنجایی که خون و سیستم لنفاوی در سراسر بدن حضور دارند، سلولهای سرطانی میتوانند تقریباً هر اندامی را تحت تأثیر قرار دهند. به همین دلیل، علائم میتوانند بسیار عمومی (مانند خستگی ناشی از کمخونی)، شبیه به یک عفونت ساده (مانند تب و تورم غدد لنفاوی) یا حتی مشابه مشکلات ارتوپدی (مانند درد استخوان) باشند. همین موضوع، تشخیص زودهنگام را به یک چالش تبدیل میکند.
