سرطان پستان زمانی رخ میدهد که سلولی در بافت پستان دچار جهش شده و شروع به تکثیر سریع و غیرقابل کنترل کند. سالانه بیش از ۲۷۵,۰۰۰ مورد ابتلا به این بیماری در سراسر جهان تشخیص داده میشود. خوشبختانه با ابداع روشهای درمانی جدید، نرخ بقای پنج ساله این بیماری به ۹۰ درصد افزایش یافته است.
همه افراد، فارغ از جنسیت بیولوژیکی خود، مقدار کمی بافت پستان دارند. بافت پستان روی عضلات سینه قرار گرفته است و بخش عمده آن از بافت چربی و مقداری بافت پیوندی تشکیل شده که به پستان شکل میدهند. پستانها همچنین حاوی غدد لنفاوی هستند؛ اندامهای کوچک و لوبیاشکلی که به انتقال سلولهای ایمنی و دفع مواد زائد از بافت کمک میکنند. در زنان، پستان دارای غدد تخصصی برای تولید شیر نیز هست. این غدد «لوبول» نامیده میشوند و از طریق مجاری کوچکی به نام «داکت» به نوک پستان متصل هستند.
سرطان پستان زمانی ایجاد میشود که سلولهای بافت پستان به صورت غیرقابل کنترل رشد کرده و تکثیر شوند. این بیماری بیشتر زنان را تحت تأثیر قرار میدهد، اما مردان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند. عوامل متعددی نوع سرطان پستان، سیر بیماری (پیشآگهی) و گزینههای درمانی شما را تعیین میکنند؛ از جمله:
- محل شروع سرطان
- تهاجمی یا غیرتهاجمی بودن آن
- وضعیت گیرندههای مولکولی سلولهای سرطانی
آنچه در ادامه میخوانید:
- علائم سرطان پستان
- محل شروع سرطان پستان
- انواع سرطان پستان
- نحوه تشخیص سرطان پستان
- روشهای درمان سرطان پستان
- دلایل ابتلا به سرطان پستان
علائم سرطان پستان
علائم سرطان پستان در هر فرد متفاوت است و تعریف دقیق و یکسانی برای شکل یا حس یک توده وجود ندارد. بهترین کار این است که با فرم و بافت طبیعی پستانهای خود آشنا باشید تا بتوانید هرگونه تغییر ظاهری یا حسی را تشخیص دهید. در صورت مشاهده هرگونه تغییر، حتماً به پزشک مراجعه کنید. اگرچه خودآزمایی منظم اهمیت زیادی دارد، اما بسیاری از سرطانهای پستان از طریق ماموگرافیهای غربالگری دورهای، پیش از بروز هرگونه علامتی کشف میشوند.
علائم سرطان پستان ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- وجود توده یا برجستگی در پستان
- وجود توده یا برجستگی در زیر بغل
- تغییرات پوستی پستان، از جمله قرمزی و ضخیم شدن پوست که ظاهری شبیه به پوست پرتقال ایجاد میکند
- فرورفتگی یا چروکیدگی پوست پستان
- ترشح از نوک پستان
- پوسته پوسته شدن نوک پستان که گاهی به هاله اطراف آن نیز سرایت میکند
- تغییرات نوک پستان، مانند فرو رفتن نوک پستان به داخل، کشیده شدن به یک سمت یا تغییر جهت آن
- ایجاد زخم روی پستان یا نوک آن که گاهی به هاله اطراف نیز میرسد
- تورم پستان
نکته مهم: وجود این علائم همیشه به معنای ابتلا به سرطان پستان نیست. با این حال، بررسی هرگونه تغییر با پزشک بسیار حیاتی است، چرا که این علائم میتوانند نشاندهنده سایر مشکلات سلامتی نیز باشند.
محل شروع سرطان پستان
اگرچه سرطان پستان میتواند در بافتهای مختلفی از پستان ایجاد شود، اما بیشتر سرطانها در دو دسته اصلی طبقهبندی میشوند:
- کارسینوم داکتال که از مجاری شیری شروع میشود.
- کارسینوم لوبولار که از غدد تولیدکننده شیر یا همان لوبولها آغاز میگردد.
تفاوت سرطان پستان تهاجمی و غیرتهاجمی
سرطانهای کارسینوم داکتال و لوبولار را بر اساس اینکه به بافتهای اطراف سرایت کردهاند یا خیر، میتوان به دو دسته غیرتهاجمی و تهاجمی تقسیم کرد:
- کارسینوم داکتال غیرتهاجمی: یک مرحله اولیه از سرطان است که فراتر از مجاری شیری پخش نشده است. این نوع معمولاً در طول معاینات روتین پستان یا ماموگرافی تشخیص داده میشود. اگر کارسینوم داکتال به بافتهای اطراف سرایت کند، تهاجمی در نظر گرفته میشود که شایعترین شکل سرطان پستانِ تشخیصدادهشده است.
- کارسینوم لوبولار غیرتهاجمی: این نوع کمتر شایع است و در واقع به عنوان یک سرطان واقعی طبقهبندی نمیشود. با این حال، ابتلا به آن میتواند ریسک ابتلا به سرطان پستان را در آینده افزایش دهد. کارسینوم لوبولار زمانی تهاجمی نامیده میشود که به سایر بافتها یا غدد لنفاوی درون پستان سرایت کرده باشد. کارسینوم لوبولار تهاجمی نسبت به کارسینوم داکتال تهاجمی شیوع کمتری دارد.
انواع سرطان پستان
کارسینوم داکتال درجای اولیه
وضعیتی است که در آن سلولهای سرطانی در مجاری شیری تشکیل شدهاند اما به بافتهای مجاور سرایت نکردهاند. این زودهنگامترین شکل ممکن از سرطان پستان است و گاهی به عنوان مرحله صفر نامیده میشود. در برخی بیماران، این وضعیت پیشرفت کرده و به بافتهای مجاور حمله میکند، در حالی که در برخی دیگر ممکن است سالها بدون خروج از مجاری باقی بماند. راهی برای تمایز بین این دو حالت وجود ندارد. درمان آن شامل جراحی یا پرتودرمانی است.
سرطان پستان التهابی
این نوع حدود ۲ تا ۴ درصد از کل موارد سرطان پستان را تشکیل میدهد و معمولاً با کارسینوم سلولی داکتال تهاجمی همراه است. این بیماری بسیار تهاجمی بوده و حدود ۱۰ درصد از کل مرگومیرهای ناشی از سرطان پستان را شامل میشود. در این بیماری، سلولهای سرطانی عروق لنفاوی پوست و بافت نرم را مسدود میکنند. این نوع سرطان بیشتر از نوع سهگانه منفی یا HER2 مثبت است.
کارسینوم لوبولار تهاجمی
نوعی نادر از سرطان پستان است که در لوبولها (غدد تولیدکننده شیر) رشد میکند. برخلاف کارسینوم داکتال، این نوع معمولاً توده مشخصی ایجاد نمیکند، بلکه سلولهای سرطانی به صورت خطوط مستقیم رشد میکنند که تشخیص آنها را در معاینه فیزیکی دشوارتر میسازد. در بسیاری از موارد، بیماران متوجه رشد سرطان نمیشوند تا زمانی که این خطوط سلولی به هم برخورد کرده و تودهای را تشکیل دهند. در این حالت، تومور بیشتر شبیه به یک پستان متورم و پر احساس میشود تا یک توده مجزا.
سرطان پستان در مردان
سالانه تعداد قابل توجهی از مردان نیز به سرطان پستان مبتلا میشوند. مانند سرطان در زنان، بیشتر موارد در یکی از سه گروه زیرنوع گیرندهای (HER2 مثبت، گیرنده هورمونی مثبت و سهگانه منفی) قرار میگیرند.
سرطان پستان متاپلاستیک
این نوع بسیار نادر بوده و کمتر از ۱ درصد از کل سرطانهای پستان را شامل میشود. این بیماری از سلولهای مجاری شیری شروع میشود؛ جایی که سلولها تغییر شکل داده و شبیه به بافت نرم یا پیوندی میشوند. اکثر بیماران توده مشخصی دارند که به سرعت رشد میکند. این بیماری تهاجمی، معمولاً از نوع سهگانه منفی بوده و درمان موفقیتآمیز آن دشوار است.
سرطان پستان متاستاتیک
سرطان پیشرفته پستان (سرطان پستان مرحله ۴) یک نوع متمایز از سرطان نیست، بلکه به هر نوع سرطان پستانی گفته میشود که فراتر از پستان و غدد لنفاوی نزدیک، به سایر بخشهای بدن مانند استخوانها، مغز، کبد یا ریهها سرایت کرده باشد. حتی اگر بیماری در اندامهای دیگر یافت شود، همچنان سرطان پستان محسوب و درمان میشود. بیشتر این موارد درمان قطعی ندارند و به عنوان یک بیماری مزمن مدیریت میشوند. هدف از درمان، افزایش طول عمر و حفظ کیفیت زندگی بیمار است. با درمانهای نوظهور، بسیاری از این بیماران میتوانند سالها زندگی باکیفیتی داشته باشند.
بیماری پاژه پستان
شکلی نادر از سرطان پستان است که حدود ۱ تا ۴ درصد از موارد را تشکیل میدهد. این بیماری زمانی رخ میدهد که سلولهای سرطانی کارسینوم داکتال به پوست نوک پستان حمله کنند. این امر میتواند باعث ایجاد بثورات پوستی یا پوسته پوسته شدن نوک پستان شود که ممکن است به هاله اطراف آن نیز سرایت کند.
تومورهای فیلودس
نوعی تومور نادر پستان هستند که میتوانند خوشخیم یا بدخیم (سرطانی) باشند. در حالی که بیشتر تومورهای پستان در لوبولها یا داکتها شروع میشوند، تومورهای فیلودس در بافت پیوندی و بافت اپیتلیال پستان تشکیل میشوند. به همین دلیل، آنها در دسته سارکومهای بافت نرم طبقهبندی میشوند. این تومورها معمولاً به بافت اطراف خود فشار میآورند و توده مشخصی را ایجاد میکنند که اغلب گردتر از سایر تومورهای پستان احساس میشود. آنها همچنین به سرعت رشد کرده و باعث کشیدگی و تغییرات پوست روی تومور میشوند.
نحوه تشخیص سرطان پستان
اگر متوجه تغییراتی در پستان خود شدید، علائم سرطان را تجربه کردید یا نتیجه ماموگرافی شما غیرطبیعی بود، پزشک بررسیهای دقیقتری را آغاز خواهد کرد. این فرآیند معمولاً با یک معاینه فیزیکی شروع میشود که شامل بررسی دستی پستانها و زیر بغل برای یافتن تودهها و ناهنجاریها است. در صورت مشکوک بودن، آزمایشهای تصویربرداری درخواست میشود.
آزمایشهای تصویربرداری
اولین اقدام تشخیصی معمولاً تصویربرداری است که بیشتر از طریق ماموگرافی یا سونوگرافی انجام میشود:
- ماموگرافی: عکسبرداری با اشعه ایکس از زوایای مختلف پستان انجام میشود تا پزشک نشانههای سرطان را بررسی کند.
- سونوگرافی: دستگاه با فرستادن امواج صوتی با انرژی بالا به بافت، تصویری (سونوگرام) ایجاد میکند که روی مانیتور قابل مشاهده است.
گاهی اوقات پزشکان از تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) یا سایر آزمایشهای تخصصی استفاده میکنند.
نمونهبرداری (بیوپسی)
اگر در تصویربرداری، توده مشکوک یا ضخیم شدن پوست مشاهده شود، پزشکان برای تشخیص قطعی به نمونه بافت نیاز دارند. فرآیند برداشتن و بررسی این بافت زیر میکروسکوپ، بیوپسی نام دارد.
برای سرطان پستان، بیماران معمولاً تحت بیوپسی سوزنی هستهای با هدایت تصویربرداری قرار میگیرند. در این روش، از تصویر زنده بافت پستان برای هدایت دقیق سوزن به سمت بافت مشکوک استفاده میشود. در بسیاری از موارد، این نمونهبرداری در همان جلسه تصویربرداری اولیه انجام میشود تا فرآیند تشخیص سرعت گیرد. اگر بیوپسی وجود بافت سرطانی را تأیید کند، ممکن است تصویربرداریها و بیوپسیهای بیشتری برای تعیین وسعت دقیق و بررسی غدد لنفاوی انجام شود.
تشخیص مولکولی
پس از تشخیص سرطان پستان، پزشکان سلولهای سرطانی را آنالیز میکنند تا زیرنوع گیرنده مولکولی بیماری را مشخص کنند. درک این زیرنوع به طراحی یک برنامه درمانی جامع و شخصیسازیشده کمک میکند.
روشهای درمان سرطان پستان
سرطان پستان در درجه اول با جراحی درمان میشود و اغلب با شیمیدرمانی، پرتودرمانی یا هر دو ترکیب میگردد. همچنین ممکن است شامل گزینههای دیگری مانند درمان هدفمند، پروتوندرمانی و مهارکنندههای رگزایی باشد تا یک برنامه درمانی جامع و منحصربهفرد برای شما تدوین شود.
جراحی
بسیاری از بیماران به عنوان بخشی از روند درمان خود تحت عمل جراحی قرار میگیرند. برخی ممکن است قبل از جراحی، شیمیدرمانی یا درمان هدفمند دریافت کنند تا تومور و غدد لنفاوی درگیر، کوچکتر شده و جراحی و بهبودی آسانتر شود. این کار همچنین به تیم پزشکی اجازه میدهد میزان پاسخدهی سرطان به درمان را ارزیابی کند.
دو دسته اصلی جراحی سرطان پستان وجود دارد:
- لامپکتومی: در این جراحی، تومور و مقدار کمی از بافت سالم اطراف آن برداشته میشود. این روش برای مراحل اولیه سرطان که تومور کوچک است مناسب بوده، معمولاً سرپایی است، دوران نقاهت کوتاهتری دارد و عموماً با پرتودرمانی دنبال میشود.
- ماستکتومی: در این جراحی، تومور و کل بافت پستان برداشته میشود. انواع مختلفی از ماستکتومی وجود دارد، از جمله روشهایی که پوست و نوک پستان را حفظ میکنند. اغلب ماستکتومی و بازسازی پستان را میتوان در یک جلسه جراحی انجام داد.
در برخی موارد، هر دو پستان برداشته میشوند (ماستکتومی دوبل) تا از بروز سرطان جدید جلوگیری شود. این کار معمولاً برای بیمارانی انجام میشود که به دلیل سابقه خانوادگی یا پروفایل ژنتیکی خاص خود (مانند جهش ژن BRCA) در معرض خطر بالایی قرار دارند.
در هر دو روش، جراحان ممکن است غدد لنفاوی مجاور را نیز بردارند تا وجود سلولهای سرطانی در آنها را بررسی کنند. این اطلاعات به تعیین خطر ابتلای اندامهای دوردست و نیاز به شیمیدرمانی و پرتودرمانی کمک میکند.
جراحی سرطان پستان زمانی بیشترین موفقیت را دارد که توسط جراح متخصص و باسابقه در این زمینه انجام شود. در مراکز تخصصی و فوقتخصصی پیشرفته دنیا، جراحان با استفاده از کمتهاجمیترین و مؤثرترین تکنیکها، تعداد زیادی از این جراحیها را در سال انجام میدهند. در شروع درمان، نیاز بیمار به جراحی ترمیمی ارزیابی میشود تا جراحان سرطان و جراحان پلاستیک با همکاری هم، برشها و اسکارهای احتمالی را به حداقل برسانند و بهترین تقارن و نتیجه زیبایی حاصل شود.
شیمیدرمانی
شیمیدرمانی از داروهای قدرتمند برای از بین بردن مستقیم سلولهای سرطانی، کنترل رشد آنها یا کاهش درد استفاده میکند. این روش اغلب قبل از جراحی برای کوچک کردن تومور تجویز میشود و به صورت خوراکی یا تزریق وریدی انجام میگیرد.
پرتودرمانی (رادیوتراپی)
پرتودرمانی از پرتوهای انرژی پرقدرت برای نابودی سلولهای سرطانی استفاده میکند. این روش میتواند قبل از جراحی برای کوچک کردن تومورهای بزرگ یا بعد از جراحی برای از بین بردن سلولهای سرطانی میکروسکوپی باقیمانده استفاده شود. پس از لامپکتومی، بیماران معمولاً ۳ تا ۴ هفته (و گاهی ۱ تا ۲ هفته) پرتودرمانی روزانه دریافت میکنند. در صورت درگیری غدد لنفاوی یا انجام ماستکتومی، این مدت معمولاً به ۶ هفته افزایش مییابد. در موارد متاستاتیک، پرتودرمانی به عنوان یک درمان تسکینی برای کاهش علائم و بهبود کیفیت زندگی استفاده میشود.
تکنیکهای مختلف پرتودرمانی شامل موارد زیر است:
- پرتودرمانی تطبیقی سهبعدی: پرتوها دقیقاً به شکل و ابعاد تومور تنظیم میشوند.
- پرتودرمانی با شدت مدولهشده (IMRT): از چندین پرتو با شدتهای مختلف برای رساندن دوزهای دقیق و بالا به تومور استفاده میکند.
- قوسدرمانی حجمی (VMAT): نوعی خاص از IMRT که در آن دستگاه به صورت دورانی دور بیمار میچرخد تا تومور را دقیقتر هدف قرار داده و زمان درمان را کوتاهتر کند.
- پرتودهی شتابیافته بخشی از پستان (APBI): نوعی براکیتراپی است که از دانهها یا پلتهای رادیواکتیو برای از بین بردن سلولهای باقیمانده پس از لامپکتومی استفاده میکند.
- پرتودرمانی استریوتاکتیک بدن (SBRT): دوزهای بسیار بالایی از پرتو را با استفاده از چندین پرتو در زوایای مختلف به طور دقیق به تومور میتاباند.
- رادیوجراحی استریوتاکتیک (SRS): بیشتر برای درمان سرطان پستانی که به مغز سرایت کرده استفاده میشود و از دهها پرتو ریز برای هدفگیری دقیق تومور بهره میبرد.
در مراکز تخصصی پیشرفته، انکولوژیستهای پرتوکار به طور انحصاری بر روی بیماران سرطان پستان تمرکز دارند که این امر تجربه فوقالعادهای را برای طراحی دقیقترین برنامهها فراهم میکند تا مؤثرترین دوره درمانی با کمترین عوارض جانبی و در کوتاهترین زمان ممکن ارائه شود.
پروتوندرمانی
پروتوندرمانی مشابه پرتودرمانی معمولی است، اما از نوع متفاوتی از انرژی استفاده میکند که دقت بسیار بالاتری در هدفگیری تومور دارد. این روش دوزهای بالای تابش را مستقیماً به تومور میرساند و با حفظ بافتهای سالم و اندامهای حیاتی مجاور، عوارض جانبی را به شدت کاهش میدهد.
درمان هدفمند (تارگت تراپی)
سلولهای سرطانی برای بقا و تکثیر به مولکولهای خاصی (اغلب پروتئینها) وابسته هستند. درمانهای هدفمند با مسدود کردن این مولکولها یا ژنهای تولیدکننده آنها، رشد سرطان را کند یا متوقف میکنند. امروزه درمان هدفمند به یک سلاح بزرگ علیه سرطان پستان تبدیل شده است.
هورموندرمانی یکی از انواع این درمانها برای سرطانهای هورمونمثبت است که ممکن است ۵ تا ۱۰ سال بعد از جراحی برای جلوگیری از عود ادامه یابد. بیماران HER2 مثبت نیز داروهای هدفمند خاص خود را قبل و بعد از جراحی دریافت میکنند. اگرچه هنوز درمان هدفمند مشخصی برای نوع سهگانه منفی وجود ندارد، اما تحقیقات وسیعی در این زمینه در حال انجام است.
مهارکنندههای رگزایی (آنژیوژنز)
رگزایی فرآیند ایجاد عروق خونی جدید است. فاکتور رشد اندوتلیال عروقی (VEGF) یکی از مولکولهای اصلی کنترلکننده این فرآیند است. تومورهای سرطانی از این مولکولها برای ایجاد عروق خونی جدید استفاده میکنند تا خونرسانی به تومور افزایش یافته و به سرعت رشد کند. داروهای مهارکننده رگزایی با متصل شدن به این مولکولها یا گیرندههای آنها، مانع از فعال شدن رگزایی و تغذیه تومور میشوند.
دلایل ابتلا به سرطان پستان
عامل خطر یا ریسکفاکتور به هر چیزی گفته میشود که احتمال ابتلا به یک بیماری خاص را افزایش دهد. عوامل خطر کلیدی سرطان پستان عبارتند از:
- سن: با افزایش سن زنان، خطر ابتلا افزایش مییابد؛ به طوری که بیشتر موارد بعد از ۵۰ سالگی تشخیص داده میشوند.
- جهشهای ژنتیکی موروثی: جهش در ژنهای خاصی مانند BRCA1 و BRCA2 که مسئول ترمیم DNA آسیبدیده هستند، خطر ابتلا به سرطان پستان و تخمدان را افزایش میدهد. جهش در ژنهای دیگری مانند PALB2، CHEK2 و PTEN نیز در این امر نقش دارند.
- سابقه خانوادگی: ابتلا در بستگان درجه اول (والدین، خواهر و برادر، یا فرزند) ریسک فرد را بالا میبرد.
- قاعدگی زودهنگام: شروع قاعدگی قبل از ۱۲ سالگی با افزایش خطر همراه است.
- بارداری: زنانی که تجربه بارداری کامل نداشتهاند یا اولین بارداری خود را بعد از ۳۰ سالگی تجربه کردهاند، در معرض خطر بیشتری هستند.
- سابقه ابتلا: افرادی که یکبار به سرطان پستان مبتلا شدهاند، شانس بیشتری برای ابتلا مجدد دارند.
- پرتودرمانی قبلی: افرادی که در دوران کودکی یا جوانی به دلیل درمان سرطان دیگر، در ناحیه قفسه سینه پرتودرمانی داشتهاند (البته فواید درمانهای اولیه بسیار بیشتر از این خطر است).
- چاقی: به ویژه چاقی پس از یائسگی، خطر ابتلا را افزایش میدهد.
- بافت متراکم پستان: تراکم بالای بافت پستان در ماموگرافی یک عامل خطر شناختهشده است.
- هورموندرمانی پس از یائسگی: استفاده از درمانهای هورمونی حاوی استروژن و پروژسترون برای تسکین علائم یائسگی.
- مصرف الکل
از آنجا که برخی از موارد سرطان پستان میتواند از نسلی به نسل دیگر منتقل شود، در صورت وجود سابقه خانوادگی، انجام مشاوره ژنتیک اقدام بسیار هوشمندانهای برای پیشگیری و غربالگری بهموقع خواهد بود.
