چسبندگی شکم به باندهای بافت اسکار (جای زخم) گفته میشود که بین بافتها و اندامهای درون شکم تشکیل میشوند. همانطور که از نام آن پیداست، این بافتها باعث «چسبیدن» اندامهای داخلی به یکدیگر میشوند. چسبندگی معمولاً پس از جراحیهای شکمی رخ میدهد و در حالت عادی نیازی به درمان ندارد، مگر اینکه باعث بروز عوارض جدی مانند انسداد روده کوچک شود.
چسبندگی، شایعترین پیامد جراحیهای شکمی است. اکثر افرادی که تحت جراحی شکم قرار میگیرند، دچار درجاتی از چسبندگی میشوند؛ اما تا زمانی که علائمی ایجاد نشود، نیازی به درمان نخواهند داشت.
علاوه بر این، چسبندگی شایعترین علت انسداد روده کوچک است. انسداد روده یک وضعیت اورژانس پزشکی محسوب میشود که طی آن تمام یا بخشی از مسیر روده مسدود میگردد.
حفره شکمی شما شامل بخشهای زیر است:
- دستگاه گوارش، از جمله معده و رودهها
- اندامهای تولیدمثل زنان
- کلیهها و غدد فوقکلیوی
- کبد
- پانکراس (لوزالمعده)
- طحال
هرگاه آسیب یا التهابی در شکم رخ دهد، چسبندگی میتواند شکل بگیرد؛ حتی جابهجایی طبیعی اندامها توسط جراح طی عمل نیز میتواند عامل آن باشد. در واقع، تشکیل بافت اسکار بخشی از فرایند طبیعی ترمیم بدن است که متأسفانه گاهی باعث سفت شدن و چسبیدن بافتها به هم میشود.
آنچه در ادامه میخوانید:
علائم چسبندگی شکم
اکثر چسبندگیها هیچ علامتی ندارند. با این حال، گاهی چسبندگی باعث پیچخوردگی رودهها میشود (شباهت زیادی به پیچ خوردن شلنگ آب دارد). این اتفاق ممکن است کوتاهمدت یا حتی سالها پس از جراحی رخ دهد و منجر به انسداد روده کوچک شود.
در صورت بروز انسداد، غذا، مایعات، هوا و مواد زائد نمیتوانند از روده عبور کنند. در این حالت ممکن است علائم زیر را تجربه کنید:
- درد شدید شکم
- گرفتگی و انقباضات شکمی (کرامپ)
- نفخ شدید
- تهوع و استفراغ
- متورم شدن و بیرونزدگی شکم
- عدم توانایی در دفع گاز یا مدفوع
هشدار مهم: اگر علائم انسداد روده کوچک را تجربه کردید، بلافاصله به اورژانس مراجعه کنید. این وضعیت بدون اقدامات اورژانسی میتواند تهدیدکننده زندگی باشد.
علت چسبندگی شکم
چسبندگی زمانی تشکیل میشود که بدن در حال بازسازی بافتهای آسیبدیده درون حفره شکم است. این چسبندگیها در واقع نوعی اسکار داخلی هستند. هنگام آسیب به یک اندام یا بافت، سیستم ایمنی بدن با ایجاد التهاب، فرایند بهبود را آغاز میکند و در طی آن بافت اسکار تشکیل میشود.
برخلاف اسکارهایی که روی پوست (مثلاً زانو) ایجاد میشوند و به مرور زمان پوستهپوسته شده و محو میگردند، چسبندگیهای داخل شکم از بین نمیروند و سطح آسیبدیده بافتها به یکدیگر میچسبند.
حدود ۷۵ درصد از چسبندگیهای تشخیص دادهشده ناشی از جراحیهای شکمی هستند. با این حال، هر آسیب، بیماری یا درمانی که باعث التهاب در شکم شود میتواند منجر به چسبندگی گردد؛ از جمله:
- عفونتهای شکمی یا لگنی
- آپاندیسیت (التهاب آپاندیس)
- بیماری کرون
- دیورتیکولیت
- اندومتریوز
- بیماری التهابی لگن
- پرتودرمانی در ناحیه شکم (درمان سرطان)
- دیالیز صفاقی (درمان نارسایی کلیه)
بزرگترین عامل خطر برای ابتلا به چسبندگی، جراحی شکم است؛ به ویژه:
- جراحی باز (لاپاراتومی): در بیش از ۹۰ درصد جراحیهای باز، چسبندگی رخ میدهد. در جراحی باز یک برش بزرگ ایجاد میشود. در مقابل، جراحی لاپاراسکوپی (که با چند برش کوچک انجام میشود) احتمال چسبندگی کمتری دارد.
- جراحی روی اندامهای بخش پایینی دستگاه گوارش مانند راستروده (رکتوم) و کولون.
- انجام چند عمل جراحی شکمی.
- جراحیهای اورژانسی.
عوارض چسبندگی شکم
با اینکه بیشتر چسبندگیها مشکلی ایجاد نمیکنند، اما در صورت بروز عارضه، ممکن است بسیار جدی باشند:
- انسداد روده کوچک: بافت اسکار میتواند باعث پیچخوردگی یا باریک شدن حلقههای روده کوچک شود. بدون درمان اورژانسی، انسداد میتواند به عفونت خطرناکی به نام پریتونیت (التهاب صفاق) منجر شود.
- درد مزمن: چسبندگی مانع از حرکت آزادانه اندامها شده و میتواند باعث دردهای مزمن احشایی در ناحیه شکم یا لگن شود.
- ناباروری: چسبندگی میتواند با جلوگیری از رسیدن اسپرم به تخمک، مانع بارداری شود. همچنین بافت اسکار درون رحم (معروف به سندروم آشرمن یا چسبندگی داخل رحمی) مانع لانه گزینی تخمک بارورشده میشود.
تشخیص و درمان چسبندگی شکم
پزشک متخصص ابتدا علائم و سوابق پزشکی شما را بررسی میکند. داشتن سابقه جراحی شکم همراه با دردهای شکمی، شک به چسبندگی را افزایش میدهد.
لازم به ذکر است که روشهای تصویربرداری نمیتوانند خودِ چسبندگی را نشان دهند، اما میتوانند انسدادهای رودهای ناشی از آن را تشخیص دهند:
- عکسبرداری با اشعه ایکس و سیتی اسکن: میتوانند انسداد در روده کوچک و میزان شدت آن را نشان دهند.
- عکس رنگی رحم: انسداد در رحم یا لولههای فالوپ را مشخص میکند.
- جراحی: تنها راه قطعی برای مشاهده و تشخیص مستقیم چسبندگی است.
آیا چسبندگی شکم همیشه نیاز به درمان دارد؟
خیر، اکثر چسبندگیها بدون علامت هستند و نیازی به درمان ندارند.
علاوه بر این، جراحی مجدد خود باعث ایجاد چسبندگیهای جدید میشود! در واقع جراح میتواند باندهای بافتی چسبیده را برش دهد تا از هم جدا شوند، اما به محض اتمام عمل، هیچ راهی برای جلوگیری از چسبیدن دوباره بافتها وجود ندارد.
به همین دلیل، پزشکان تا زمانی که یک مشکل حاد پزشکی (مانند انسداد روده یا ناباروری ناشی از چسبندگی رحم) وجود نداشته باشد، از انجام جراحی مجدد خودداری میکنند.
آیا چسبندگی خود به خود از بین میرود؟
برخی از چسبندگیهای شکمی ممکن است به مرور زمان بهبود یابند. تا زمانی که مشکلی ایجاد نکنند، نیازی به دستکاری آنها نیست. اما در صورت بروز انسدادهای مکرر یا انسداد کامل روده، جراحی با وجود تمامی مخاطرات، الزامی خواهد بود.
بهترین روش برای کاهش درد چسبندگی چیست؟
پزشک ممکن است مسکنهای بدون نسخه یا در موارد شدیدتر، مراجعه به متخصص مدیریت درد را پیشنهاد کند. همچنین برخی مطالعات نشان میدهند که نوعی فیزیوتراپی به نام آزادسازی بافت نرم میتواند به کاهش دردهای ناشی از چسبندگی کمک کند.
پرهیزهای غذایی در صورت داشتن چسبندگی
غذا یا ماده غذایی «بد» و ممنوعه خاصی برای چسبندگی وجود ندارد. اما اگر دچار انسداد نسبی روده هستید، پزشک ممکن است مصرف غذای کمفیبر و نرم را توصیه کند تا مواد غذایی راحتتر از روده عبور کنند.
چه زمانی باید به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد؟
در صورت تجربه دردهای مبهم و ناشناخته در شکم، یا مشکل در دفع گاز و مدفوع، حتماً به پزشک مراجعه کنید.
در صورت مشاهده علائم زیر، بلافاصله به اورژانس مراجعه کنید (خطر مرگ):
- درد یا گرفتگی شدید و ناگهانی شکم
- تورم یا نفخ بسیار شدید شکم
- تهوع و استفراغ مداوم
- عدم توانایی مطلق در دفع گاز یا مدفوع
پیشگیری از چسبندگی شکم
هیچ روش قطعی برای جلوگیری کامل از چسبندگی وجود ندارد. با این حال:
- جراحان امروزه تا حد امکان از روش لاپاراسکوپی به جای جراحی باز استفاده میکنند، زیرا برشهای کوچکتر، احتمال چسبندگی را کاهش میدهد.
- همچنین جراحان ممکن است از محافظهای بافتی (به صورت ژل، اسپری، مایع یا ورقه) بین سطوح احشایی استفاده کنند تا مانع چسبیدن بافتها شوند. این مواد به مرور در بدن جذب میشوند. با این حال، بافت اسکار بخشی اجتنابناپذیر از فرایند ترمیم بدن است.
چسبندگی شکم پس از عملهای جراحی بسیار شایع است و خوشبختانه در اکثر موارد هیچ مشکلی ایجاد نمیکند. با این حال، شناخت علائم هشداردهنده انسداد روده به شما کمک میکند تا در صورت بروز عارضه (حتی سالها پس از جراحی)، سریعاً اقدامات درمانی لازم را دریافت کنید.
