سرطان لوزالمعده (پانکراس) از غدهای درون شکم به همین نام آغاز میشود که نقشی کلیدی در هضم و گوارش غذا دارد. تشخیص این بیماری اغلب به تأخیر میافتد، چرا که علائم آن معمولاً تا زمانی که سرطان به مراحل پیشرفته نرسد، بروز نمیکنند. روشهای درمانی این بیماری شامل جراحی، شیمیدرمانی و پرتودرمانی است. با این حال، درمان سرطان لوزالمعده دشوار بوده و میزان بقای بیماران مبتلا به آن نسبتاً پایین است.
سرطان لوزالمعده چیست؟
سرطان لوزالمعده یک تومور تهاجمی است که در غده لوزالمعده (پانکراس) شکل میگیرد. این بیماری یازدهمین سرطان شایع در جهان است و پیشبینی میشود که بهزودی به دومین علت مرگومیر ناشی از سرطان تبدیل شود.
این سرطان در مراحل اولیه معمولاً هیچ علامتی ایجاد نمیکند؛ به همین دلیل، بسیاری از افراد تا زمانی که بیماری به سایر نقاط بدن سرایت نکرده باشد، متوجه آن نمیشوند. علاوه بر این، تومورهای پانکراس در برابر بسیاری از داروهای رایج سرطان مقاوم هستند و همین موضوع درمان آن را بسیار دشوار میکند. حتی در صورت تشخیص زودهنگام نیز به دلیل ماهیت تهاجمی بیماری، بیش از نیمی از مبتلایان بیشتر از پنج سال عمر نمیکنند.
با این حال، شرایط هر بیمار منحصربهفرد است و پزشک معالج بر اساس وضعیت خاص شما، مسیر درمان و انتظارات را مشخص خواهد کرد.
انواع سرطان لوزالمعده
این بیماری به طور کلی به دو دسته اصلی تقسیم میشود:
- آدنوکارسینوم (تومورهای اگزوکرین): بیش از ۹ مورد از هر ۱۰ توموری که در پانکراس شکل میگیرند، از این نوع هستند. وقتی در جامعه از سرطان لوزالمعده صحبت میشود، معمولاً منظور همین نوع است.
- تومورهای نورواندوکرین: این تومورهای نادر میتوانند سرطانی (بدخیم) یا غیرسرطانی (خوشخیم) باشند. شکل سرطانی آن به عنوان کارسینوم سلولهای جزیرهای نیز شناخته میشود.
شناخت تفاوت میان این دو نوع بسیار مهم است، زیرا روشهای درمانی و آینده بیماری (پیشآگهی) آنها کاملاً متفاوت است. تومورهای نورواندوکرین معمولاً نسبت به آدنوکارسینومها شدت تهاجمی کمتری دارند.
علائم سرطان لوزالمعده
متأسفانه در مراحل اولیه سرطان لوزالمعده، علائم واضحی دیده نمیشود. علائم معمولاً زمانی بروز میکنند که تومور بر سایر اندامهای دستگاه گوارش تأثیر بگذارد. در این مرحله، بیماری اغلب به فاز پیشرفته خود رسیده است.
شایعترین علائم عبارتند از:
- درد در ناحیه بالای شکم، وسط کمر یا پهلوها
- نشانه های زردی (یرقان) در پوست و چشمها
- دلآشوبه، سوءهاضمه و حالت تهوع
- کاهش وزن ناگهانی و از دست دادن اشتها
- یبوست و/یا اسهال
- تیره شدن رنگ ادرار و/یا روشن و بیرنگ شدن مدفوع
- خارش شدید پوست
- خستگی مفرط و بیحالی
اگر اخیراً به پانکراتیت (التهاب پانکراس) یا دیابت مبتلا شدهاید، پزشک ممکن است به سرطان لوزالمعده مشکوک شود؛ چرا که پانکراس وظیفه مدیریت سطح قند خون را بر عهده دارد.
علت سرطان لوزالمعده
سرطان لوزالمعده زمانی رخ میدهد که تغییرات ژنتیکی (جهشها) باعث رشد خارج از کنترل سلولها شوند. با گذشت زمان، این سلولهای غیرعادی انباشته شده و تومور را تشکیل میدهند. علت دقیق این اتفاق هنوز مشخص نیست، اما جهشهای شایعی در سرطان لوزالمعده شناسایی شده است؛ برای مثال، بیش از ۹ مورد از هر ۱۰ بیمار مبتلا، دچار اختلال در ژن KRAS هستند.
حدود ۱ نفر از هر ۱۰ بیمار، ژنهای افزایشدهنده خطر را از والدین خود به ارث میبرد. با این حال، بیشتر افراد در طول زندگی خود به جهشهای غیرارثی مبتلا میشوند که ربطی به ژنتیک خانوادگی ندارد.
بیشتر افراد مبتلا بیش از ۶۰ سال سن دارند. همچنین میزان خطر در میان آقایان و برخی گروههای نژادی بیشتر است.
سایر عوامل خطر عبارتند از:
- کشیدن سیگار، سیگار برگ و مصرف سایر محصولات دخانی
- چاقی، به ویژه انباشت چربی در اطراف شکم و پهلوها
- دیابت، به خصوص دیابت نوع ۲
- قرار گرفتن در معرض آفتکشها و مواد شیمیایی حاصل از صنایع نفتی
- پانکراتیت (التهاب لوزالمعده)، از جمله انواع ارثی آن
- سندرمهای ارثی همراه با جهشهای ژنتیکی مانند BRCA1 یا BRCA2
- سابقه خانوادگی ابتلا به سرطان لوزالمعده
شما نمیتوانید بیشتر این عوامل (مثل سن یا ژنتیک) را تغییر دهید، اما میتوانید با ترک سیگار و حفظ وزن مناسب، خطر ابتلا را به حداقل برسانید.
تشخیص سرطان لوزالمعده
تشخیص زودهنگام سرطان لوزالمعده بسیار دشوار است. از آنجا که علائم تا زمان پیشرفت بیماری ظاهر نمیشوند، تشخیص معمولاً با تأخیر صورت میگیرد. همچنین پزشکان نمیتوانند در طول معاینات روتین، تودههای پانکراس را با لمس کردن احساس کنند؛ زیرا این غده در عمق شکم قرار گرفته است.
به همین دلیل، به چندین آزمایش تخصصی نیاز خواهید داشت، از جمله:
- آزمایشهای تصویربرداری: بیشتر پزشکان برای بررسی تومورها از سیتی اسکن استفاده میکنند. همچنین ممکن است از امآرآی، پت اسکن یا سونوگرافی آندوسکوپیک استفاده شود.
- آزمایش خون: برای بررسی آنزیمها یا پروتئینهایی که نشاندهنده وجود تومور هستند انجام میشود. در این آزمایش، سطح بالای ماده CA 19-9 که توسط سلولهای سرطانی پانکراس ترشح میشود، مورد سنجش قرار میگیرد.
- نمونهبرداری (بیوپسی): پزشک با استفاده از یک سوزن ظریف، نمونهای از تومور را برمیدارد تا وجود سلولهای سرطانی را بررسی کند. این کار معمولاً در طول سونوگرافی آندوسکوپیک انجام میشود.
- آزمایشهای ژنتیک: پزشک سلولهای سرطانی را برای بررسی جهشهای ژنی آزمایش میکند تا درمانهای هدفمند مناسب را پیدا کند. آزمایش ژنتیک ارثی برای هر فرد مبتلا به سرطان لوزالمعده، بدون توجه به سن یا سابقه خانوادگی، توصیه میشود.
مراحل سرطان لوزالمعده
پزشکان برای تعیین مرحله پیشرفت سرطان لوزالمعده، عمدتاً از اسکنهای تصویربرداری استفاده میکنند و تومور را در یکی از گروههای زیر دستهبندی مینمایند:
- قابل جراحی: تومور فقط در پانکراس قرار دارد و رگهای خونی مجاور یا سایر اندامها را درگیر نکرده است. این وضعیت مشابه مراحل اولیه سرطان است و جراح میتواند آن را با عمل جراحی خارج کند.
- مرزی برای جراحی: تومور در پانکراس است و رگهای خونی مجاور را تحت تأثیر قرار داده است، اما ممکن است جراح همچنان بتواند آن را خارج کند.
- موضعی پیشرفته: تومور در پانکراس قرار دارد و رگهای خونی اصلی را به قدری درگیر کرده است که امکان جراحی وجود ندارد.
- متاستاتیک: سرطان به نقاط دیگری مانند کبد، ریهها یا کل شکم سرایت کرده است. بیش از نیمی از موارد سرطان لوزالمعده در این مرحله پیشرفته تشخیص داده میشوند.
گاهی اوقات پزشکان از روش «لاپاراسکوپی» برای مشاهده میزان گسترش سرطان استفاده میکنند. آنها برشهای کوچکی در شکم ایجاد کرده و لولهای مجهز به دوربین را وارد میکنند تا فضای داخلی شکم را بررسی کنند. همچنین ممکن است بیماری را از مرحله ۱ تا ۴ گریدبندی کنند که مرحله ۱ نشاندهنده مراحل اولیه و مرحله ۴ نشاندهنده متاستاز کامل است.
درمان سرطان لوزالمعده
سرطان لوزالمعده یکی از سختترین سرطانها برای درمان است. علاوه بر اینکه بیماری اغلب در مراحل پیشرفته تشخیص داده میشود، دسترسی به خود پانکراس نیز بسیار دشوار است. پانکراس پشت معده و در نزدیکی رگهای خونی حیاتی قرار دارد که این امر جراحی را بسیار چالشبرانگیز میکند. همچنین، این غده توسط بافت متراکمی به نام «استروما» احاطه شده است که مانع از رسیدن آسان داروها به تومور میشود.
به همین دلیل، یکی از گزینههای مناسب، شرکت در کارآزماییهای بالینی برای دسترسی به درمانهای جدیدی است که به دنبال غلبه بر این چالشها هستند.
جراحی
جراحی لوزالمعده تنها راه قطعی برای درمان سرطان لوزالمعده است؛ اما جراحان تنها زمانی آن را توصیه میکنند که مطمئن باشند میتوانند تمام بافت سرطانی را خارج کنند. برای موفقیت جراحی، سرطان باید فقط در خود پانکراس باشد. بسته به محل و اندازه تومور، از روشهای مختلفی استفاده میشود:
- عمل ویپل: بخش پهن پانکراس، قسمت اول روده کوچک، کیسه صفرا، بخشی از مجرای صفراوی و غدد لنفاوی مجاور را برمیدارد.
- پانکراتکتومی دیستال: باریکترین بخش پانکراس و بخشی از قسمت میانی آن برداشته میشود. اغلب جراحان طحال را نیز در این روش خارج میکنند.
- پانکراتکتومی توتال: کل پانکراس، کیسه صفرا، طحال و بخشی از معده و روده کوچک برداشته میشود.
انسان میتواند بدون پانکراس به زندگی خود ادامه دهد، اما این کار عوارض جانبی بزرگی دارد. لوزالمعده انسولین و سایر هورمونهای تنظیمکننده قند خون را تولید میکند. بدون آن، شما به دیابت مبتلا خواهید شد و برای زنده ماندن به تزریق انسولین و همچنین قرصهای آنزیم پانکراس برای کمک به هضم غذا نیاز خواهید داشت.
شیمیدرمانی
شیمیدرمانی از داروها برای نابود کردن سلولهای سرطانی در سراسر بدن استفاده میکند. این داروها به صورت قرص یا تزریق وریدی تجویز میشوند و رایجترین روش درمانی برای مبتلایان به سرطان لوزالمعده هستند. پزشکان ممکن است از شیمیدرمانی به تنهایی (به خصوص در مراحل پیشرفته)، قبل از جراحی برای کوچک کردن تومور، یا بعد از جراحی برای از بین بردن سلولهای سرطانی باقیمانده استفاده کنند.
پرتودرمانی
در این روش از اشعه ایکس با انرژی بالا برای نابود کردن سلولهای سرطانی استفاده میشود. پزشکان اغلب پرتودرمانی را با شیمیدرمانی ترکیب میکنند و ممکن است آن را قبل یا بعد از جراحی تجویز نمایند.
درمان هدفمند
این درمان از داروهایی استفاده میکند که پروتئینهای خاصی را هدف قرار میدهند؛ همان پروتئینهایی که به رشد و انتشار سلولهای سرطانی کمک میکنند. اگر سلولهای سرطانی شما حاوی تغییرات ژنتیکی خاصی باشند، این درمان میتواند بسیار مؤثر باشد.
نکاتی که باید بدانید
شنیدن خبر ابتلا به سرطان لوزالمعده میتواند بسیار تکاندهنده باشد. اکثر مردم زمانی از بیماری خود باخبر میشوند که سرطان به مرحله ۴ رسیده است؛ یعنی سختترین مرحله برای درمان.
با این حال، شرایط هیچ دو بیماری کاملاً یکسان نیست. تیم پزشکی به شما کمک میکند تا بهترین برنامه درمانی را بر اساس شرایط خود انتخاب کنید. این برنامه ممکن است شامل تلاش برای بهبود کامل (در مراحل اولیه) یا مدیریت علائم برای بهبود کیفیت زندگی باشد که به آن مراقبتهای تسکینی میگویند.
برخلاف مراقبتهای احتضار، مراقبت تسکینی فقط مربوط به پایان زندگی نیست و در هر مرحلهای از بیماری میتواند بسیار مفید باشد. این مراقبتها به شما کمک میکنند تا:
- درد خود را مدیریت کنید: تومورهای پانکراس میتوانند روی اعصاب فشار آورده و درد ایجاد کنند؛ بنابراین تسکین درد اهمیت زیادی دارد.
- تغذیه مناسب داشته باشید: سرطانهای گوارشی میتوانند باعث کاهش وزن و ضعف شدید شوند. تقویت بدن در این دوران بسیار حیاتی است.
- به منابع حمایتی دسترسی پیدا کنید: این بخش شامل حمایتهای عاطفی و روانی برای سازگاری بهتر با شرایط بیماری است.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر نگران جهشهای ژنتیکی ارثی مرتبط با سرطان لوزالمعده هستید، گفتگو با یک مشاور ژنتیک ایده بسیار خوبی است. اگرچه غربالگری استانداردی برای این بیماری وجود ندارد، اما میدانیم که در برخی موارد ارتباط خانوادگی نقش مهمی ایفا میکند. یک مشاور ژنتیک میتواند به شما کمک کند تا ریسکهای احتمالی را به اعضای خانواده خود منتقل کنید یا تصمیم بگیرید که آیا به آزمایش ژنتیک نیاز دارید یا خیر.
میزان طول عمر بیماران چقدر است؟
متأسفانه بیشتر افرادی که به سرطان لوزالمعده مبتلا میشوند، ظرف یک سال پس از تشخیص جان خود را از دست میدهند. میزان بقای ۵ ساله برای این بیماری حدود ۱۳ درصد است؛ یعنی از هر ۱۰۰ نفر مبتلا، حدود ۱۳ نفر بیش از ۵ سال عمر میکنند.
اما به یاد داشته باشید که این آمارها فقط تخمینهای کلی هستند و نمیتوانند دقیقاً نشان دهند که شما چقدر عمر خواهید کرد یا بدنتان چگونه به درمان پاسخ میدهد. همچنین این ارقام مربوط به گذشته هستند و تأثیر درمانهای جدید و پیشرفته امروزی را در نظر نمیگیرند. پزشک شما بهترین منبع برای توضیح دقیق شرایط فردی شماست.
آیا کسی تا به حال از سرطان لوزالمعده نجات یافته است؟
بله؛ در میان نجاتیافتگان از سرطان، افرادی با سابقه سرطان لوزالمعده نیز وجود دارند. بیشترین شانس بقا مربوط به کسانی است که در مراحل اولیه بیماری، جراحی موفقی داشتهاند. انجمنهای معتبر سرطان توصیه میکنند که روند درمان ترجیحاً در مراکزی انجام شود که سالانه تعداد بالایی جراحی سرطان لوزالمعده در آنها صورت میگیرد.
توصیهای برای بیماران و خانوادهها
تشخیص سرطان لوزالمعده مسیر زندگی شما را تغییر میدهد. فارغ از نوع پیشآگهی بیماری، گامهای بعدی احتمالاً با چالشهای بزرگی همراه خواهند بود. در این مسیر، پیوستن به گروههای حمایتی بیماران مبتلا به این سرطان میتواند بسیار مفید باشد؛ چرا که وقت گذراندن با کسانی که شرایط مشابهی را تجربه میکنند، آرامشبخش است. همچنین صحبت با یک رواندرمانگر، مشاور یا مددکار اجتماعی درباره احساسات خود، کمک شایانی به شما خواهد کرد. منابع حمایتی متعددی برای شما و خانوادهتان در دسترس است تا این مسیر را با توان بیشتری طی کنید.
