سرطان پوست زمانی رخ میدهد که عاملی مانند قرارگیری در معرض نور فرابنفش (UV)، روند رشد سلولهای پوست شما را تغییر دهد. علائم این بیماری شامل ایجاد برجستگیها یا لکههای جدید روی پوست، یا تغییر در اندازه، شکل و رنگ ضایعات پوستی موجود است. خوشبختانه اکثر سرطانهای پوست اگر در مراحل اولیه تشخیص داده شوند، قابل درمان هستند. روشهای درمانی نیز مواردی چون جراحی موس، سرمادرمانی (کرایوتراپی)، شیمیدرمانی و پرتودرمانی را شامل میشود.
سرطان پوست چیست؟
سرطان پوست بیماریای است که با رشد سلولهای غیرطبیعی در بافتهای پوست همراه است. در حالت عادی، با پیر شدن و از بین رفتن سلولهای پوستی، سلولهای جدید جایگزین آنها میشوند. اما وقتی این چرخه طبیعی بهدرستی عمل نکند، مثلاً پس از قرار گرفتن در معرض تابش نور فرابنفش خورشید، سلولها با سرعتی غیرعادی رشد میکنند. این سلولها ممکن است غیرسرطانی (خوشخیم) باشند که پخش نمیشوند و آسیبی به بدن نمیرسانند، یا ممکن است سرطانی و بدخیم باشند.
اگر سرطان پوست در مراحل اولیه شناسایی نشود، میتواند به بافتهای مجاور یا سایر نقاط بدن سرایت کند. خوشبختانه، در صورت تشخیص و درمان بهموقع در مراحل اولیه، اکثر این سرطانها بهطور کامل بهبود مییابند. بنابراین، اگر علائمی از سرطان پوست را در خود مشاهده کردید، بسیار مهم است که با یک پزشک متخصص مشورت کنید.
انواع سرطان پوست
سه نوع اصلی سرطان پوست وجود دارد:
- کارسینوم سلول بازال (سلول پایهای): این نوع سرطان در سلولهای بازال واقع در بخش پایینی اپیدرم (لایه بیرونی پوست) شکل میگیرد.
- کارسینوم سلول سنگفرشی: این نوع در سلولهای سنگفرشی لایه بیرونی پوست ایجاد میشود.
- ملانوم: این سرطان در سلولهایی به نام ملانوسیت آغاز میشود. ملانوسیتها ملانین تولید میکنند؛ رنگدانهای قهوهای که به پوست رنگ میدهد و از آن در برابر برخی از پرتوهای مضر فرابنفش خورشید محافظت میکند. ملانوم جدیترین نوع سرطان پوست است، چرا که میتواند به راحتی به دیگر بخشهای بدن سرایت کند.
انواع دیگر سرطان پوست عبارتند از:
- سارکوم کاپوزی
- کارسینوم سلول مرکل
- کارسینوم غدد سباسه (چربی)
- درماتوفیبروسارکوم پروتوبرانس
سرطان پوست چقدر شایع است؟
سرطان پوست یکی از شایعترین انواع سرطان در جهان است. به طوری که بر اساس آمارها، از هر ۵ نفر حدوداً ۱ نفر در طول زندگی خود به نوعی از سرطان پوست مبتلا میشود.
علائم و نشانههای سرطان پوست
شایعترین نشانه هشداردهنده سرطان پوست، بروز تغییر در پوست است؛ بهویژه ایجاد یک ضایعه جدید یا تغییر در خال و ضایعات پوستی قدیمی. علائم سرطان پوست عبارتند از:
- ایجاد یک خال جدید، یا تغییر در اندازه، شکل، رنگ و یا خونریزی خالهای قدیمی.
- وجود یک برجستگی مرواریدیشکل یا مومیشکل روی صورت، گوشها یا گردن.
- ایجاد یک لکه یا برجستگی صاف به رنگ صورتی، قرمز یا قهوهای.
- بخشهایی از پوست که ظاهری شبیه به جای زخم (اسکار) پیدا کردهاند.
- زخمهایی که پوسته پوسته میشوند، در مرکز خود فرورفتگی دارند یا به طور مکرر خونریزی میکنند.
- زخمی که بهبود نمییابد، یا پس از بهبود دوباره دهان باز میکند.
- یک ضایعه زبر و فلسمانند که ممکن است خارش داشته باشد، خونریزی کند و پوسته ببندد.
سرطان پوست چه شکلی است؟
ظاهر سرطان پوست بسته به نوع آن متفاوت است. قانون طلایی ABCDE به شما کمک میکند تا نشانههای هشداردهنده را به خاطر بسپارید:
- تقارن نداشتن (Asymmetry): شکل نامنظم و غیرقرینه ضایعه پوستی.
- ناهمواری مرزها (Border): لبههای تار، نامنظم یا دندانهدار.
- تغییر رنگ (Color): خالی که بیش از یک رنگ در آن دیده میشود.
- قطر (Diameter): قطر بزرگتر از پاککن انتهای مداد (حدود ۶ میلیمتر).
- تغییر و تکامل (Evolution): بزرگ شدن، یا تغییر در شکل، رنگ و اندازه (این مهمترین نشانه است).
اگر نگران یک خال یا ضایعه پوستی هستید، حتماً وقت ملاقات بگیرید و آن را به یک پزشک نشان دهید. آنها پوست شما را بررسی کرده و در صورت نیاز، شما را برای ارزیابی تخصصیتر به متخصص پوست ارجاع میدهند.
علت ابتلا به سرطان پوست
علت اصلی سرطان پوست، قرارگیری بیش از حد در معرض نور خورشید است؛ بهویژه زمانی که منجر به آفتابسوختگی و تاول زدن پوست شود. پرتوهای فرابنفش خورشید به DNA سلولهای پوستی آسیب میرسانند و باعث ایجاد سلولهای غیرطبیعی میشوند. این سلولهای غیرطبیعی با سرعتی بالا و به شکلی نامنظم تکثیر شده و تودهای از سلولهای سرطانی را تشکیل میدهند.
هر کسی بدون توجه به نژاد یا جنسیت ممکن است به سرطان پوست مبتلا شود، اما برخی گروهها بیشتر در معرض خطر هستند. پیش از سن ۵۰ سالگی، سرطان پوست در زنان شایعتر است؛ اما پس از ۵۰ سالگی، شیوع آن در مردان افزایش مییابد. همچنین، افرادی که پوست بسیار روشنی دارند بسیار بیشتر از افراد دارای پوست تیره به این بیماری مبتلا میشوند. متأسفانه در افراد دارای پوست تیرهتر، سرطان پوست اغلب در مراحل پیشرفتهتر تشخیص داده میشود که این موضوع درمان را دشوارتر میکند.
به طور کلی، احتمال ابتلا به سرطان پوست افزایش مییابد اگر شما:
- بخش زیادی از زمان خود را به کار یا تفریح زیر نور آفتاب بگذرانید.
- پوستتان به راحتی بسوزد یا سابقه آفتابسوختگیهای شدید داشته باشید.
- در مناطق آفتابی یا در ارتفاعات بالا زندگی کنید.
- حمام آفتاب بگیرید یا از دستگاههای سولاریوم استفاده کنید.
- چشمهای روشن، موهای بلوند یا قرمز، و پوست روشن یا ککومکدار داشته باشید.
- خالهای زیاد یا خالهای با شکل نامنظم داشته باشید.
- مبتلا به کراتوز اکتینیک باشید (ضایعات پوستی پیشسرطانی که به شکل لکههای زبر، فلسمانند و صورتی تیره تا قهوهای ظاهر میشوند).
- سابقه خانوادگی ابتلا به سرطان پوست داشته باشید.
- پیوند عضو انجام داده باشید.
- داروهای سرکوبکننده یا تضعیفکننده سیستم ایمنی مصرف کنید.
- تحت درمان با نور فرابنفش (UV) برای بیماریهای پوستی مانند اگزما یا پسوریازیس قرار گرفته باشید.
نحوه تشخیص سرطان پوست
در ابتدا، متخصص پوست از شما میپرسد که آیا متوجه تغییری در خالها، ککومکها یا لکههای پوستی قدیمی خود شدهاید یا خیر، یا اینکه آیا ضایعه پوستی جدیدی روی بدنتان ظاهر شده است. سپس، پزشک تمام پوست شما از جمله پوست سر، گوشها، کف دستها، کف پاها، بین انگشتان پا، نواحی تناسلی و بین باسن را به دقت معاینه میکند.
اگر پزشک به سرطان پوست مشکوک شود، ممکن است نمونهبرداری (بیوپسی) انجام دهد. در بیوپسی، نمونه کوچکی از بافت برداشته شده و به آزمایشگاه فرستاده میشود تا آسیبشناس (پاتولوژیست) آن را زیر میکروسکوپ بررسی کند. متخصص پوست پس از دریافت نتایج، سرطانی بودن ضایعه و نوع آن را به شما اطلاع داده و گزینههای درمانی را بررسی میکند.
مراحل سرطان پوست
مراحل سرطان نشاندهنده میزان پیشرفت و گسترش آن در بدن است. مراحل سرطان پوست از مرحله ۰ تا مرحله IV دستهبندی میشود. به طور کلی، هر چه شماره مرحله بالاتر باشد، سرطان بیشتر پخش شده و درمان آن دشوارتر است. با این حال، مراحل ملانوم با سرطانهای پوستی غیرملانومی (که از سلولهای بازال یا سنگفرشی شروع میشوند) تفاوت دارد.
مراحل ملانوم:
- مرحله ۰: ملانوم فقط در لایه بالایی پوست قرار دارد.
- مرحله I: ملانوم کمخطر است و هیچ نشانهای از پخش شدن آن وجود ندارد. معمولاً با جراحی کاملاً درمان میشود.
- مرحله II: علائمی وجود دارد که نشان میدهد احتمال بازگشت (عود) بیماری وجود دارد، اما نشانهای از سرایت به بخشهای دیگر دیده نمیشود.
- مرحله III: ملانوم به غدد لنفاوی مجاور یا پوست اطراف سرایت کرده است.
- مرحله IV: ملانوم به غدد لنفاوی یا پوست نواحی دورتر، یا به اندامهای داخلی بدن سرایت کرده است.
مراحل سرطانهای غیرملانومی:
- مرحله ۰: سرطان فقط در لایه بیرونی پوست قرار دارد.
- مرحله I: سرطان در لایه بیرونی و میانی پوست نفوذ کرده است.
- مرحله II: سرطان در لایههای بیرونی و میانی پوست بوده و به سمت اعصاب یا لایههای عمیقتر پوست حرکت میکند.
- مرحله III: سرطان فراتر از پوست رفته و به غدد لنفاوی سرایت کرده است.
- مرحله IV: سرطان به سایر نقاط بدن و اندامهای حیاتی مانند کبد، ریه یا مغز سرایت کرده است.
درمان سرطان پوست
درمان بستگی به مرحله پیشرفت سرطان دارد. گاهی اوقات اگر ضایعه کوچک و محدود به سطح پوست باشد، همان عمل نمونهبرداری (بیوپسی) برای برداشتن کل بافت سرطانی کافی است. سایر درمانهای رایج که به تنهایی یا به صورت ترکیبی استفاده میشوند عبارتند از:
- سرمادرمانی (کرایوتراپی): پزشک با استفاده از نیتروژن مایع، ضایعه سرطانی را منجمد میکند. سلولهای مرده پس از مدتی میریزند.
- جراحی برداشتن ضایعه (اکسیژنال): متخصص پوست تومور و مقداری از بافت سالم اطراف آن را برمیدارد تا مطمئن شود تمام سلولهای سرطانی پاکسازی شدهاند.
- جراحی موس: پزشک فقط بافت بیمار را برمیدارد و تا حد امکان بافتهای سالم اطراف را حفظ میکند. این روش بیشتر برای درمان سرطانهای سلول بازال و سنگفرشی در نقاط حساس یا از نظر زیبایی مهم (مانند پلک، گوش، لب، پیشانی، پوست سر، انگشتان یا ناحیه تناسلی) کاربرد دارد.
- کورتاژ و الکترودسیکاسیون: پزشک با ابزاری لبهتیز و حلقهای، سلولهای سرطانی را میتراشد و سپس با سوزن الکتریکی، سلولهای سرطانی باقیمانده را از بین میبرد.
- شیمیدرمانی: استفاده از داروها برای نابودی سلولهای سرطانی. اگر سرطان محدود به لایه سطحی پوست باشد، داروها به صورت موضعی (پماد) روی پوست مالیده میشوند. اما اگر سرطان پخش شده باشد، داروها به صورت قرص یا تزریق وریدی تجویز میگردند.
- ایمونوتراپی (ایمنیدرمانی): پزشک داروهایی تجویز میکند تا سیستم ایمنی خود بدن برای شناسایی و نابودی سلولهای سرطانی تقویت شود.
- پرتودرمانی (رادیوتراپی): استفاده از پرتوهای پرانرژی برای از بین بردن سلولهای سرطانی یا جلوگیری از رشد و تکثیر آنها.
- درمان فتودینامیک: پزشک پوست را به داروی خاصی آغشته کرده و سپس آن را با نور فلورسنت آبی یا قرمز فعال میکند. این روش سلولهای پیشسرطانی را نابود کرده و به سلولهای سالم آسیبی نمیرساند.
عوارض جانبی درمانها
عوارض جانبی به نوع روش درمانی بستگی دارد. به عنوان مثال، شیمیدرمانی ممکن است باعث حالت تهوع، استفراغ، اسهال و ریزش مو شود. سایر عوارض احتمالی درمانهای سرطان پوست عبارتند از:
- خونریزی
- درد و تورم
- باقی ماندن جای زخم (اسکار)
- آسیب عصبی که منجر به بیحسی موضعی میشود
- عفونت پوستی
- رشد مجدد تومور پس از برداشتن آن
آیا میتوان از سرطان پوست پیشگیری کرد؟
در بیشتر موارد، بله. بهترین راه برای محافظت از خود، دوری از تابش شدید خورشید و جلوگیری از آفتابسوختگی است. پرتوهای فرابنفش خورشید به پوست آسیب میزنند و در طول زمان میتوانند منجر به سرطان پوست شوند.
چگونه میتوان خطر ابتلا را کاهش داد؟
راههای محافظت در برابر سرطان پوست شامل موارد زیر است:
- استفاده از کرم ضدآفتاب طیفگسترده با فاکتور محافظتی (SPF) ۳۰ یا بالاتر. ضدآفتابهای طیفگسترده از پوست در برابر هر دو پرتو UV-B و UV-A محافظت میکنند. ضدآفتاب را ۳۰ دقیقه قبل از خروج از خانه بمالید. هر روز، حتی در روزهای ابری و فصل زمستان، از ضدآفتاب استفاده کنید.
- استفاده از کلاههای لبهدار پهن برای محافظت از صورت و گوشها.
- پوشیدن لباسهای آستینبلند و شلوارهای بلند. لباسهای دارای برچسب محافظت در برابر فرابنفش (UPF) محافظت بیشتری ایجاد میکنند.
- استفاده از عینک آفتابی استاندارد که جلوی هر دو پرتو UV-B و UV-A را میگیرد.
- استفاده از بالم لب حاوی ضدآفتاب.
- عدم قرارگیری در معرض نور مستقیم خورشید بین ساعت ۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر.
- پرهیز از دستگاههای سولاریوم. اگر به پوست برنزه علاقه دارید، از لوسیونها و اسپریهای برنزهکننده موضعی استفاده کنید.
- بررسی تداخلات دارویی: از پزشک یا داروساز خود بپرسید که آیا داروهای مصرفی شما پوستتان را به نور خورشید حساستر میکنند یا خیر. برخی از داروهای حساسکننده به نور شامل آنتیبیوتیکهای Tetracycline و Fluoroquinolones، داروهای ضدقارچ مانند Griseofulvin و داروهای کاهشدهنده کلسترول (استاتینها) هستند.
- معاینه خانگی منظم: پوست خود را به طور منظم بررسی کنید تا متوجه هرگونه تغییر در اندازه، شکل یا رنگ لکهها و یا ایجاد خالهای جدید شوید. بررسی پوست سر، گوشها، کف دستها و پاها، بین انگشتان، ناحیه تناسلی و بین باسن را فراموش نکنید. از آینه کمک بگیرید یا عکس بگیرید تا بتوانید تغییرات پوست را در طول زمان مقایسه کنید.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
به محض مشاهده موارد زیر، فوراً از یک پزشک یا متخصص پوست وقت بگیرید:
- هرگونه تغییر در پوست یا تغییر در اندازه، شکل و رنگ خالها یا ضایعات پوستی موجود.
- ظاهر شدن یک توده یا ضایعه جدید روی پوست.
- زخمی که بهبود نمییابد.
- لکههایی روی پوست که با بقیه نقاط متفاوت به نظر میرسند.
- هرگونه لکهای که دچار تغییر، خارش یا خونریزی شود.
همچنین توصیه میشود سالی یکبار برای معاینه کامل پوست بدن به متخصص مراجعه کنید.
چه سوالاتی باید از پزشک خود بپرسم؟
- به چه نوعی از سرطان پوست مبتلا هستم؟
- بیماری من در چه مرحلهای قرار دارد؟
- به چه آزمایشهایی نیاز دارم؟
- بهترین روش درمانی برای من چیست؟
- عوارض جانبی این درمان چیست؟
- عوارض احتمالی این بیماری و درمان آن چیست؟
- چه نتیجهای از درمان را باید انتظار داشته باشم؟
- آیا خطر ابتلا به سرطانهای پوست دیگر در من بالا است؟
- هر چند وقت یکبار باید برای معاینات بعدی مراجعه کنم؟
چگونه سرطان پوست به یک بیماری تهدیدکننده زندگی تبدیل میشود؟
شاید بپرسید چگونه یک عارضه سطحی روی پوست میتواند جان انسان را به خطر بیندازد؟ منطقی به نظر میرسد که فکر کنیم تراشیدن سلولهای سرطانی یا برداشتن ضایعه با یک جراحی سرپایی کوچک برای درمان کامل کافی باشد. بله، این روشها در صورت تشخیص زودهنگام کاملاً موفقیتآمیز هستند.
اما اگر سرطان پوست به موقع تشخیص داده نشود، این عارضه که «فقط روی پوست» قرار دارد، رشد کرده و به فراتر از آن ناحیه نفوذ میکند. سلولهای سرطانی میتوانند جدا شده و از طریق جریان خون یا سیستم لنفاوی به دیگر نقاط بدن سفر کنند. آنها در اندامهای دیگر مستقر شده و شروع به رشد و ایجاد تومورهای جدید میکنند. این روند جابهجایی و گسترش سرطان در بدن، متاستاز نام دارد.
نوع سلولی که سرطان ابتدا در آن شروع شده است (سرطان اولیه)، نوع بیماری را تعیین میکند. برای مثال، اگر ملانوم بدخیم به ریهها سرایت کند، پزشکان همچنان آن را ملانوم بدخیم مینامند (نه سرطان ریه). به این ترتیب، یک ضایعه پوستی ساده و سطحی در صورت نادیده گرفته شدن میتواند به یک بیماری کشنده تبدیل شود.
آیا همه خالها سرطانی هستند؟
خیر، اکثر خالها سرطانی نیستند. برخی خالها از بدو تولد وجود دارند و برخی دیگر تا حدود ۴۰ سالگی ایجاد میشوند. بیشتر بزرگسالان بین ۱۰ تا ۴۰ خال روی بدن خود دارند.
در موارد نادر، یک خال میتواند به ملانوم تبدیل شود. اگر بیش از ۵۰ خال روی بدن خود دارید، احتمال ابتلا به ملانوم در شما بیشتر است.
نکات پایانی
سرطان پوست میتواند برای هر کسی اتفاق بیفتد. آنچه ممکن است یک نقص ظاهری بیاهمیت به نظر برسد، گاهی میتواند نشانهای از یک بیماری جدی باشد. بررسی منظم پوست توسط خودتان برای همه افراد، به ویژه کسانی که در معرض خطر بیشتری قرار دارند، حیاتی است.
پوست بزرگترین عضو بدن شماست و به اندازه هر عضو دیگری نیاز به مراقبت و توجه دارد. هر ماه پوست خود را برای بررسی تغییرات یا بروز لکهها و برجستگیهای جدید بررسی کنید، از پوست خود در برابر آفتاب محافظت نمایید و مراجعه منظم به متخصص پوست را فراموش نکنید.
تقریباً تمامی سرطانهای پوست اگر پیش از سرایت به بخشهای دیگر درمان شوند، قابل بهبود کامل هستند. هر چه سرطان پوست زودتر تشخیص داده و برداشته شود، شانس بهبودی کامل بیشتر است. بسیار مهم است که پس از درمان نیز به طور منظم به متخصص پوست مراجعه کنید تا مطمئن شوید سرطان بازنگشته است.
بیشتر مرگومیرهای ناشی از سرطان پوست مربوط به ملانوم است. در صورت ابتلا به ملانوم، نرخ بقای ۵ ساله به شرح زیر است:
- اگر بیماری قبل از سرایت به غدد لنفاوی تشخیص داده شود، میزان بقای ۵ ساله ۹۹٪ است.
- اگر بیماری به غدد لنفاوی مجاور سرایت کرده باشد، میزان بقای ۵ ساله ۶۶٪ است.
- اگر بیماری به غدد لنفاوی دوردست و دیگر اندامها سرایت کرده باشد، میزان بقای ۵ ساله ۲۷٪ است.
