آیا حیوانات خانگی هم بعد از جنگ به حمایت روانی نیاز دارند؟

وقتی صحبت از تبعات جنگ به میان می‌آید، معمولاً ذهن ما به سوی انسان‌ها می‌رود؛ سربازانی که از میدان نبرد بازمی‌گردند، خانواده‌هایی که آواره شده‌اند، یا کودکانی که خاطرات تلخی را به دوش می‌کشند. اما در میان آژیرهای خطر، صدای انفجارها و ویرانی خانه‌ها، موجودات بی‌گناه دیگری هم هستند که صدایشان کمتر شنیده می‌شود: حیوانات خانگی. سگ‌ها و گربه‌هایی که روزگاری فقط نگران بازی و غذا بودند، ناگهان خود را در میان کابوسی از صداهای مهیب و ناامنی می‌بینند. آیا این همراهان وفادار هم پس از تجربه جنگ، دچار آسیب‌های روانی می‌شوند؟ و آیا آنها هم به مراقبت و حمایت روانی نیاز دارند؟

پاسخ کوتاه این است: بله، حیوانات خانگی نیز دقیقاً مانند انسان‌ها از تجربیات آسیب‌زا و جنگ‌زده رنج می‌برند و برای بازگشت به زندگی عادی به حمایت روانی نیازمندند. اما بیایید عمیق‌تر به این موضوع نگاه کنیم و ببینیم علم چه می‌گوید.

آیا حیوانات هم دچار «اختلال استرس پس از سانحه» می‌شوند؟

اگرچه اصطلاح «اختلال استرس پس از سانحه» یا PTSD اساساً یک تشخیص پزشکی برای انسان‌هاست، اما تحقیقات علمی نشان داده‌اند که حیوانات نیز می‌توانند وضعیت بسیار مشابهی را تجربه کنند. دکتر نیکولاس دادمن، مدیر برنامه رفتارشناسی حیوانات در دانشکده دامپزشکی دانشگاه تافتس، در این باره می‌گوید: «وضعیتی در سگ‌ها وجود دارد که تقریباً دقیقاً مشابه، اگر نگوییم کاملاً یکسان، با PTSD در انسان‌هاست.»

این موضوع به‌ویژه در مورد سگ‌های نظامی که در مناطق جنگی خدمت کرده‌اند به‌خوبی مستند شده است. دامپزشکان ارتش آمریکا تخمین می‌زنند که حدود ۵ درصد از سگ‌هایی که در افغانستان و عراق خدمت کرده‌اند، از «PTSD سگ‌سانان» رنج می‌برند؛ وضعیتی که باعث می‌شود برخی سگ‌ها پرخاشگر، ترسو، یا ناتوان از انجام وظایف خود شوند.

ارتش آمریکا به‌طور رسمی PTSD را در سگ‌های نظامی به رسمیت شناخته و دستورالعمل‌های بالینی ویژه‌ای برای تشخیص و درمان آن تدوین کرده است. طبق این دستورالعمل‌ها، سگ‌های نظامی که در معرض محرک‌های شدید مانند انفجار، تیراندازی، یا خشونت قرار گرفته‌اند، ممکن است به سندرمی مبتلا شوند که بسیار شبیه به PTSD در انسان‌هاست. این وضعیت به دو شکل تعریف می‌شود: «استرس پس از سانحه سگ‌سانان» که علائم آن به‌طور حاد یا ظرف ۳۰ روز پس از رویداد ظاهر می‌شود، و «اختلال استرس پس از سانحه سگ‌سانان» که علائم آن بیش از ۳۰ روز ادامه می‌یابد.

نشانه‌های آسیب روانی در حیوانات خانگی

حیواناتی که در معرض خشونت جنگ قرار گرفته‌اند، علائمی بروز می‌دهند که برای هر صاحب حیوانی قابل تشخیص است. این نشانه‌ها را می‌توان در سه دسته اصلی خلاصه کرد:

۱. گوش‌به‌زنگی بیش از حد: حیوان به‌طور مداوم در حالت آماده‌باش قرار دارد. با کوچک‌ترین صدا از جا می‌پرد، به اطراف زل می‌زند، و به نظر می‌رسد هرگز نمی‌تواند آرام بگیرد. به‌عنوان مثال، در یک کشور درگیر جنگ، آژیرهای حمله هوایی و صدای هواپیماهای جنگنده باعث شده حیوانات خانگی چنان مضطرب شوند که دامپزشکان مجبور شده‌اند آرام‌بخش تجویز کنند. یکی از دامپزشکان می‌گوید: «ما آرام‌بخش را صندوق‌صندوق می‌فروشیم».

۲. رفتارهای اجتنابی: حیوان از مکان‌ها یا موقعیت‌هایی که قبلاً در آنها راحت بوده، دوری می‌کند. ممکن است از ورود به ساختمان خودداری کند، زیر مبلمان پنهان شود، یا از تماس با افراد فرار کند. داستان جینا، یک سگ ژرمن شپرد ۲ ساله که به عنوان سگ مواد یاب در عراق خدمت می‌کرد، نمونه بارزی از این وضعیت است. جینا پس از بازگشت به آمریکا، به محض ورود به ساختمان پاهایش را قفل می‌کرد و مقاومت می‌نمود، دمش را زیر بدنش جمع می‌کرد، و از مردم پنهان می‌شد.

۳. تغییرات ناگهانی در خلق و خو: حیوان ممکن است به‌طور ناگهانی پرخاشگر شود، یا برعکس، بیش از حد به صاحبش بچسبد و از تنهایی وحشت داشته باشد. برخی سگ‌ها دستورات معمول را فراموش می‌کنند و از انجام وظایفی که قبلاً به‌خوبی انجام می‌دادند، سر باز می‌زنند.

آیا فقط سگ‌های نظامی آسیب می‌بینند؟

خیر. اگرچه بیشتر تحقیقات روی سگ‌های نظامی متمرکز بوده، اما حیوانات خانگی معمولی که در مناطق جنگی زندگی می‌کنند نیز به شدت آسیب‌پذیر هستند. یک گزارش تجربی از خبرنگاری که سه سال در افغانستان زندگی می‌کرد، نشان می‌دهد که گربه خانگی‌اش به نام لولا پس از یک انفجار مهیب در کابل، دچار تغییر رفتار شدیدی شد. لولا پشت رادیاتور حمام پنهان شده بود، به صداهای کوچک واکنش شدید نشان می‌داد، اشتهایش را از دست داده بود، و مدام به دنبال صاحبش می‌گشت.

هانا سورووینسکی، مدیر یک پناهگاه حیوانات در کابل، می‌گوید که به‌طور مکرر شاهد اضطراب و استرسی مشابه لولا در حیوانات دیگر بوده است: «درست مثل انسان‌ها، حیوانات نیز به طرق مختلف به تروما واکنش نشان می‌دهند».

تحقیقات علمی همچنین نشان داده‌اند که آسیب‌های روانی در حیوانات محدود به سگ‌ها و گربه‌ها نیست. پژوهشگران علائم PTSD را در طوطی‌هایی که از طبیعت شکار شده و سپس رها شده‌اند، در فیل‌های آفریقایی که شاهد کشتار گروهی یا شکار غیرقانونی بوده‌اند، و در شامپانزه‌هایی که در آزمایشگاه‌های تحقیقاتی نگهداری شده‌اند، مستند کرده‌اند.

چرا حیوانات به حمایت روانی نیاز دارند؟

ممکن است برخی بپرسند: «مگر حیوانات مثل ما فکر می‌کنند که نیاز به روانشناس داشته باشند؟» پاسخ در ساختار مغزی مشترک ما نهفته است. بیشتر پستانداران ساختار پایه‌ای مغز مشابهی دارند و واکنش آنها به ترس و استرس از مسیرهای عصبی مشابهی عبور می‌کند.

دکتر جک ساول، روانشناس دانشکده بهداشت عمومی دانشگاه کلمبیا، توضیح می‌دهد که تجربه استرس و ترس شدید «باعث تغییری در سیستم عصبی حیوان می‌شود که مشابه تغییر سیستم عصبی در انسان‌هاست». به عبارت ساده‌تر، مغز حیوان نیز مانند مغز انسان، خاطرات تروماتیک را ذخیره می‌کند و با مواجهه با محرک‌های یادآورنده (مثل صدای بلند یا فضای بسته)، واکنش‌های دفاعی شدیدی نشان می‌دهد.

اگر این آسیب‌های روانی نادیده گرفته شوند، می‌توانند به مشکلات مزمن تبدیل شوند. تحقیقات نشان می‌دهند که استرس درمان‌نشده در حیوانات می‌تواند منجر به کاهش طول عمر، تضعیف سیستم ایمنی، و بروز رفتارهای مخربی شود که رابطه بین حیوان و صاحبش را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

چگونه می‌توان به حیوانات آسیب‌دیده کمک کرد؟

خبر خوب این است که حیوانات نیز مانند انسان‌ها می‌توانند با حمایت مناسب بهبود یابند. در ادامه، راهکارهای عملی و علمی برای کمک به حیوانات خانگی که تجربه جنگ را پشت سر گذاشته‌اند، ارائه می‌دهیم:

۱. ایجاد محیط امن و قابل پیش‌بینی

مهم‌ترین قدم، فراهم کردن فضایی امن و آرام است. حیوان باید احساس کند که دیگر در معرض خطر نیست. دامپزشکان توصیه می‌کنند که صاحبان حیوانات، خودشان آرامش خود را حفظ کنند و با مهربانی و صبر با حیوان رفتار کنند. حیوانات به‌شدت تحت تأثیر احساسات صاحبشان قرار می‌گیرند.

۲. بازگرداندن تدریجی به شرایط عادی

درمان جینا، سگ نظامی که قبلاً به آن اشاره کردیم، شامل «پیاده‌روی‌های مکرر در میان افراد مهربان و بازگشت تدریجی به صداهای زندگی نظامی» بود. این رویکرد تدریجی به جینا کمک کرد تا دوباره به محیط اطرافش اعتماد کند. به‌طور مشابه، برای حیوانات خانگی در مناطق جنگی، قرار دادن تدریجی آنها در معرض محرک‌های یادآورنده (البته با شدت بسیار کم و همراه با پاداش) می‌تواند مؤثر باشد.

۳. فعالیت بدنی و بازی

تحقیقات نشان داده‌اند که تعامل با حیوانات و فعالیت بدنی می‌تواند سطح استرس را کاهش دهد. پیاده‌روی منظم، بازی با اسباب‌بازی‌های مورد علاقه، و وقت گذراندن با کیفیت در کنار حیوان، همگی به کاهش سطح هورمون‌های استرس کمک می‌کنند.

۴. کمک گرفتن از متخصصان

در موارد شدید، ممکن است حیوان به درمان دارویی نیاز داشته باشد. در ارتش آمریکا، برای سگ‌های مبتلا به PTSD از داروهایی مانند آرام‌بخش‌ها (مثلاً زاناکس) همراه با رفتاردرمانی استفاده می‌شود. البته چنین تصمیماتی باید حتماً توسط دامپزشک متخصص گرفته شود. برخی سگ‌ها با ترکیبی از دارو و تمرین‌های رفتاری بهبود یافته‌اند، اما حدود نیمی از آنها مجبور به بازنشستگی زودهنگام شده‌اند.

۵. نقش شفابخش رابطه انسان و حیوان

نکته جالب توجه این است که رابطه بین انسان و حیوان خانگی یک خیابان دوطرفه است. همان‌طور که حیوانات به حمایت ما نیاز دارند، بودن در کنار حیوانات نیز به بهبود روان انسان‌ها کمک می‌کند. مطالعه‌ای که در مجله «مرزهای علوم دامپزشکی» منتشر شده، نشان داده که صاحبان حیوانات خانگی پس از بلایا و جنگ‌ها، در بلندمدت سطح PTSD پایین‌تری نسبت به افرادی که حیوان خانگی ندارند، تجربه می‌کنند.

پروژه «سگ آرامش‌بخش» در اوگاندا نمونه موفقی از این رابطه دوطرفه است. این برنامه که از سال ۲۰۱۴ آغاز شده، با ترکیب مشاوره تروما و آموزش پیوند با سگ‌ها، به بازماندگان جنگ کمک کرده تا ضمن مراقبت از سگ‌های نجات‌یافته، خودشان نیز بهبود یابند.

نکاتی که خوب است بدانید

پرسش «آیا حیوانات خانگی هم بعد از جنگ به حمایت روانی نیاز دارند؟» پاسخی روشن دارد: بله، آنها نیز قربانیان خاموش جنگ هستند و به حمایت، مراقبت، و درک ما نیاز دارند. شواهد علمی به‌وضوح نشان می‌دهند که حیوانات می‌توانند دچار آسیب‌های روانی مشابه PTSD در انسان شوند و این آسیب‌ها اگر نادیده گرفته شوند، می‌توانند تأثیرات پایداری بر سلامت و رفتار آنها داشته باشند.

اما خبر امیدوارکننده این است که با صبر، عشق، و در صورت لزوم کمک حرفه‌ای، این همراهان وفادار می‌توانند بهبود یابند و دوباره به زندگی عادی بازگردند. در جهانی که جنگ هنوز واقعیتی تلخ است، وظیفه ماست که از همه موجودات بی‌گناهی که تحت تأثیر آن قرار می‌گیرند، محافظت کنیم. همان‌طور که یک پناهگاه حیوانات را در زمان جنگ ترک نمی‌کنیم، نباید نیازهای روانی آنها را نیز نادیده بگیریم.

سوالات متداول