سرطان ریه یکی از شایعترین و جدیترین انواع سرطان در سراسر جهان است. این بیماری در مراحل اولیه خود معمولاً هیچ نشانه یا علامت مشخصی ندارد، اما با پیشرفت بیماری، بسیاری از مبتلایان علائمی را تجربه میکنند که شناخت آنها نقش حیاتی در تشخیص زودهنگام دارد.
انواع سرطان ریه
سرطانی که از خود بافت ریه شروع میشود، سرطان ریه اولیه نام دارد. اگر سرطان از بخش دیگری از بدن آغاز شده و به ریه سرایت (متاستاز) کند، به آن سرطان ریه ثانویه میگویند. مطالب این مقاله بر روی سرطان ریه اولیه تمرکز دارد.
سرطان ریه اولیه به دو نوع اصلی تقسیم میشود که بر اساس نوع سلولهایی که رشد سرطانی از آنها شروع میشود، طبقهبندی میشوند:
- سرطان ریه سلول غیر کوچک: شایعترین نوع سرطان ریه است که حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد از کل موارد را شامل میشود. این نوع خود به سه دسته فرعی تقسیم میشود: کارسینوم سلول سنگفرشی، آدنوکارسینوم و کارسینوم سلول بزرگ.
- سرطان ریه سلول کوچک: نوعی که شیوع کمتری دارد اما سرعت رشد و انتشار آن معمولاً بسیار بیشتر از نوع اول است.
نکته مهم: تشخیص نوع دقیق سرطان ریه، اصلیترین عاملی است که پزشکان بر اساس آن بهترین روشهای درمانی را پیشنهاد میکنند.
چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟
سرطان ریه عمدتاً افراد مسن را تحت تأثیر قرار میدهد و بروز آن در افراد زیر ۴۰ سال بسیار نادر است. بیش از ۴۰ درصد از مبتلایان به این بیماری بالای ۷۵ سال سن دارند.
اگرچه افرادی که هرگز سیگار نکشیدهاند نیز ممکن است به سرطان ریه مبتلا شوند، اما مصرف دخانیات با اختصاص بیش از ۷۰ درصد از کل موارد، شایعترین علت ابتلا به این بیماری است. دلیل این امر، استنشاق منظم تعداد زیادی از مواد سمی و سرطانزا از طریق دود سیگار است.
روشهای درمان سرطان ریه
انتخاب روش درمان به نوع جهش ژنتیکی تومور، میزان پیشرفت و انتشار سرطان، و همچنین وضعیت سلامت عمومی بیمار بستگی دارد:
- جراحی: اگر بیماری در مراحل اولیه تشخیص داده شود و سلولهای سرطانی محدود به بخش کوچکی از ریه باشند، عمل جراحی برای برداشتن بخش آسیبدیده توصیه میشود.
- رادیوتراپی (پرتودرمانی): در صورتی که شرایط سلامت عمومی بیمار برای جراحی مناسب نباشد، از پرتودرمانی برای نابود کردن سلولهای سرطانی استفاده میشود.
- شیمیدرمانی: اگر سرطان بیش از حد گسترش یافته باشد و جراحی یا رادیوتراپی اثربخش نباشند، معمولاً شیمیدرمانی به عنوان درمان اصلی به کار میرود.
- درمانهای هدفمند: این داروها تغییرات ژنتیکی خاصی را در درون یا اطراف سلولهای سرطانی هدف قرار میدهند که به رشد آنها کمک میکند. درمانهای هدفمند اگرچه بیماری را به طور کامل درمان نمیکنند، اما میتوانند سرعت پیشرفت آن را به شدت کاهش دهند.
میزان بقا در سرطان ریه
سرطان ریه معمولاً تا زمانی که در کل ریه یا سایر بخشهای بدن پخش نشده باشد، علائم واضحی ایجاد نمیکند. به همین دلیل، چشمانداز بهبودی این بیماری نسبت به برخی از سرطانهای دیگر ضعیفتر است.
به طور متوسط، حدود ۲ نفر از هر ۵ بیمار مبتلا، حداقل ۱ سال پس از تشخیص زنده میمانند و حدود ۱ نفر از هر ۱۰ نفر حداقل ۱۰ سال پس از تشخیص به زندگی خود ادامه میدهند. با این حال، نرخ بقا بسته به اینکه سرطان در زمان تشخیص چقدر پیشرفت کرده باشد، بسیار متفاوت است؛ از این رو، تشخیص زودهنگام میتواند تفاوت بزرگی در شانس بهبودی ایجاد کند.
علائم سرطان ریه
علائم شایع سرطان ریه که در صورت مشاهده باید به پزشک مراجعه کنید:
- سرفههای مداوم و طولانیمدت (که پس از ۳ هفته بهبود نیابند)
- سرفه همراه با خون یا خلط خونی
- تنگی نفس مداوم و بیدلیل
- خستگی مفرط و کاهش وزن بدون علت مشخص
- احساس درد یا سوزش در قفسه سینه هنگام نفس کشیدن یا سرفه کردن
همانطور که اشاره شد، سرطان ریه در مراحل اولیه فاقد علامت است. با پیشرفت بیماری، علائم زیر ظاهر میشوند:
علائم اصلی:
- سرفهای که پس از ۳ هفته بهبود نیابد یا سرفههای مزمن و قدیمی که بدتر شدهاند
- عفونتهای مکرر سینه که مدام بازمیگردند
- سرفه همراه با خون (خلط خونی)
- احساس درد یا سوزش در قفسه سینه هنگام تنفس یا سرفه
- تنگی نفس مداوم
- خستگی مزمن یا کمبود انرژی شدید
- کاهش اشتها یا کاهش وزن بدون دلیل
علائم کمتر شایع:
- تغییر در ظاهر انگشتان دست، مانند خمیدهتر شدن یا بزرگ شدن انتهای انگشتان (چماقی شدن انگشتان یا کلابینگ)
- مشکل یا احساس درد هنگام بلع غذا (دیسفاژی)
- خسخس سینه هنگام نفس کشیدن
- گرفتگی صدا
- تورم در ناحیه صورت یا گردن
- درد مداوم در ناحیه قفسه سینه یا شانه
علل ابتلا به سرطان ریه
بسیاری از موارد سرطان ریه ناشی از مصرف دخانیات است، هرچند افراد غیرسیگاری نیز ممکن است به آن مبتلا شوند.
۱. استعمال دخانیات
کشیدن سیگار بزرگترین عامل خطر ابتلا به سرطان ریه است و مسئول بیش از ۷۰ درصد از کل موارد ابتلا به شمار میرود. دود تنباکو حاوی بیش از ۶۰ ماده سمی مختلف است که سرطانزا بودن آنها به اثبات رسیده است.
اگر روزانه بیش از ۲۵ نخ سیگار میکشید، احتمال ابتلا به سرطان ریه در شما ۲۵ برابر بیشتر از یک فرد غیرسیگاری است. همچنین، قرار گرفتن مداوم در معرض دود سیگار دیگران (سیگار کشیدن تحمیلی یا دست دوم) نیز خطر ابتلا را به شدت افزایش میدهد.
استفاده از سایر محصولات تنباکو مانند سیگار برگ، توتون پیپ، انفیه (تنباکوی پودری) و تنباکوی جویدنی نیز خطر ابتلا به سرطان ریه و سایر سرطانها از جمله سرطان مری و دهان را افزایش میدهد. مصرف ماریجوانا نیز خطر ابتلا را بالا میبرد؛ به ویژه اینکه بیشتر مصرفکنندگان آن را با تنباکو مخلوط میکنند و معمولاً دود آن را عمیقتر و طولانیتر در ریههای خود نگه میدارند.
۲. گاز رادون
رادون یک گاز رادیواکتیو طبیعی است که از مقادیر بسیار ناچیز اورانیوم موجود در سنگها و خاک ساطع میشود و گاهی ممکن است در ساختمانها تجمع یابد. استنشاق رادون به ریهها آسیب میزند، بهویژه در افرادی که سیگار میکشند.
۳. آلودگی هوا و خطرات شغلی
قرار گرفتن در معرض برخی مواد شیمیایی و صنعتی در محیطهای کاری خاص میتواند خطر ابتلا را افزایش دهد. این مواد عبارتند از:
- آرسنیک
- آزبست (پنبه نسوز)
- بریلیوم
- کادمیوم
- دود ذغالسنگ و کک
- سیلیکا (سیلیس)
- نیکل
تحقیقات همچنین نشان داده است که قرار گرفتن مداوم در معرض دود دیزل (گازوئیل) طی سالهای متمادی، خطر ابتلا به سرطان ریه را افزایش میدهد.
مراحل تشخیص سرطان ریه
اگر علائمی مانند تنگی نفس یا سرفه مداوم دارید، حتماً باید به پزشک مراجعه کنید. پزشک سوالاتی در مورد سلامت عمومی و علائم شما خواهد پرسید؛ وی ممکن است شما را معاینه کند و از شما بخواهد در دستگاهی به نام اسپیرومتر (دمسنج) بدمید تا حجم هوای ورودی و خروجی ریه شما اندازهگیری شود. همچنین ممکن است آزمایش خون برای رد کردن سایر علل احتمالی مانند عفونت ریه تجویز شود.
تصویربرداری رادیولوژی (عکس قفسه سینه)
عکس ساده قفسه سینه معمولاً اولین قدم برای تشخیص سرطان ریه است. اکثر تومورهای ریه به صورت تودههای سفید-خاکستری در عکس ظاهر میشوند. با این حال، عکس رادیولوژی نمیتواند تشخیص قطعی ارائه دهد، زیرا امکان دارد تومور را با مشکلات دیگری مانند آبسه ریه (تجمع چرک در ریه) اشتباه بگیرد. در صورت مشکوک بودن عکس، شما به متخصص بیماریهای ریوی ارجاع داده خواهید شد.
سیتی اسکن
سیتی اسکن مرحله بعدی پس از عکس رادیولوژی است که تصاویر بسیار دقیقتری از داخل بدن ارائه میدهد. قبل از انجام اسکن، یک ماده حاوی کنتراست (ماده حاجب) به بیمار تزریق میشود تا کیفیت تصاویر ارتقا یابد. این اسکن بدون درد بوده و ۱۰ تا ۳۰ دقیقه زمان میبرد.
پتاسکن
اگر سیتی اسکن وجود سرطان را تایید کند، پتاسکن انجام میشود. این اسکن میتواند محل سلولهای سرطانی فعال را نشان دهد که به تشخیص دقیقتر و انتخاب بهترین روش درمانی کمک شایانی میکند. قبل از اسکن، مقدار کمی ماده رادیواکتیو ضعیف تزریق میشود. این آزمایش بدون درد بوده و ۳۰ تا ۶۰ دقیقه طول میکشد.
برونکوسکوپی و نمونهبرداری (بیوپسی)
اگر تومور در بخش مرکزی قفسه سینه باشد، برونکوسکوپی انجام میشود. در این روش، یک لوله باریک مجهز به دوربین (برونکوسکوپ) از طریق دهان یا بینی وارد مجاری هوایی میشود تا پزشک بتواند داخل ریه را مشاهده کرده و نمونه کوچکی از بافت (بیوپسی) را بردارد. این کار ممکن است کمی ناخوشایند باشد، به همین دلیل از داروهای آرامبخش و بیحسی موضعی گلو استفاده میشود. این فرآیند حدود ۳۰ تا ۴۰ دقیقه طول میکشد.
روش جدیدتری به نام سونوگرافی درونبرونشیال نیز وجود دارد که برونکوسکوپی را با سونوگرافی ترکیب میکند تا پزشک بتواند از غدد لنفاوی مرکز قفسه سینه نمونهبرداری کند. این عمل حدود ۹۰ دقیقه زمان میبرد. غدد لنفاوی بخشی از سیستم ایمنی بدن هستند و نمونهبرداری از آنها نشان میدهد که آیا سرطان به این نواحی سرایت کرده است یا خیر.
سایر روشهای بیوپسی
- توراکوسکوپی: روشی تحت بیهوشی عمومی که با ایجاد دو یا سه برش کوچک روی قفسه سینه، لولهای مجهز به دوربین وارد شده و از بافت و مایع ریه نمونهبرداری میشود. بیمار ممکن است نیاز داشته باشد یک شب در بیمارستان بماند تا مایع اضافی ریه او تخلیه شود.
- مدیاستینوسکوپی: برای بررسی فضای بین دو ریه (مدیاستینوم) از طریق برشی کوچک در پایین گردن انجام میشود تا از غدد لنفاوی که معمولاً اولین محل انتشار سرطان ریه هستند نمونهبرداری شود. این روش نیاز به بیهوشی عمومی و بستری کوتاهمدت دارد.
- بیوپسی با سوزن از طریق پوست: با استفاده از راهنمایی سیتی اسکن یا سونوگرافی، پزشک سوزنی را از طریق پوست وارد ریه کرده و نمونه بافت برمیدارد. برای این کار از بیحسی موضعی استفاده میشود.
عوارض احتمالی نمونهبرداری: مانند هر اقدام پزشکی، بیوپسی ریه خطرات کوچکی مانند پنوموتوراکس (تجمع هوا در فضای بین ریه و دیواره قفسه سینه) دارد که میتواند باعث فشار روی ریه و فروافتادگی آن شود. تیم پزشکی کاملاً به این خطرات واقف است و علائمی مانند تنگی نفس ناگهانی را در شما بررسی خواهد کرد. پنوموتوراکس با کشیدن هوای اضافی به راحتی قابل درمان است.
مراحل پیشرفت سرطان ریه
مرحلهبندی به پزشکان کمک میکند تا میزان پیشرفت بیماری، مسیر درمانی و احتمال درمان قطعی را مشخص کنند.
۱. مرحلهبندی سرطان ریه سلول غیر کوچک (TNM)
پزشکان از سیستمی به نام TNM استفاده میکنند که در آن:
- T (تومور): اندازه تومور را توصیف میکند.
- N (گره لنفاوی): میزان انتشار به غدد لنفاوی را مشخص میکند.
- M (متاستاز): نشان میدهد که آیا سرطان به سایر نقاط بدن (مانند کبد) سرایت کرده است یا خیر.
شاخص T:
- T1: سرطان هنوز داخل ریه است و اندازه آن کوچکتر از ۳ سانتیمتر است. این مرحله به زیرمجموعههای زیر تقسیم میشود:
- T1a: تومور کوچکتر از ۱ سانتیمتر است.
- T1b: تومور بین ۱ تا ۲ سانتیمتر است.
- T1c: تومور بین ۲ تا ۳ سانتیمتر است.
- T2: تومور بین ۳ تا ۵ سانتیمتر است، یا به مجرای اصلی هوا سرایت کرده، یا باعث انسداد و التهاب ریه شده است.
- T3: تومور بین ۵ تا ۷ سانتیمتر است، یا بیش از یک تومور در یک لوب ریه وجود دارد، یا به دیواره قفسه سینه و پرده دور قلب سرایت کرده است.
- T4: تومور بزرگتر از ۷ سانتیمتر است، یا به لوبهای مختلف ریه سرایت کرده، یا اندامهای حیاتی مجاور مانند قلب، نای، مری یا رگهای خونی بزرگ را درگیر کرده است.
شاخص N:
- N1: سلولهای سرطانی در غدد لنفاوی داخل ریه یا ناحیه اتصال ریه به مجرای هوا (ناف ریه) دیده میشوند.
- N2: درگیری غدد لنفاوی در مرکز قفسه سینه و در همان سمت ریه درگیر، یا غدد زیر نای.
- N3: درگیری غدد لنفاوی در سمت دیگر قفسه سینه، بالای استخوان ترقوه یا بالای ریه.
شاخص M:
- M0: سرطان به خارج از ریه سرایت نکرده است.
- M1: سرطان به سایر اعضای بدن سرایت کرده است.
۲. مرحلهبندی سرطان ریه سلول کوچک
این نوع سرطان تنها دو مرحله دارد:
- مرحله محدود: سرطان فقط در یک ریه و احتمالاً غدد لنفاوی مجاور آن قرار دارد.
- مرحله گسترده: سرطان به ریه دیگر، غدد لنفاوی دورتر یا سایر اعضای بدن سرایت کرده است.
روشهای درمان سرطان ریه
درمان سرطان ریه توسط تیمی متشکل از متخصصان بخشهای مختلف مدیریت میشود تا بهترین برنامه درمانی متناسب با شرایط شما تدوین شود. روشهای اصلی عبارتند از:
۱. جراحی
سه نوع جراحی اصلی برای سرطان ریه وجود دارد:
- لوبکتومی: برداشتن یکی از بخشهای بزرگ ریه (لوب). این کار زمانی انجام میشود که سرطان تنها در یک بخش ریه باشد.
- پنومونکتومی: برداشتن کامل یک ریه، که برای تومورهای مرکزی یا بسیار گسترده استفاده میشود. (تنفس نرمال با یک ریه کاملاً امکانپذیر است).
- رزکسیون گوه ای یا سگمنتکتومی: برداشتن بخش بسیار کوچکی از ریه برای بیماران خاصی که تومور بسیار کوچک و در مراحل اولیه دارند.
تستهای پیش از جراحی: پیش از جراحی، تستهای نوار قلب و اسپیرومتری برای ارزیابی عملکرد ریه و قلب انجام میشود. جراحی ممکن است به صورت باز (توراکوتومی) یا جراحی درونبین سوراخ کلید انجام گیرد که در روش دوم دوران نقاهت بسیار کوتاهتر است.
۲. پرتودرمانی (رادیوتراپی)
رادیوتراپی از امواج پرانرژی برای نابود کردن سلولهای سرطانی استفاده میکند:
- رادیوتراپی خارجی معمولی: تابش امواج از خارج بدن به سمت تومور در جلسات متعدد (معمولاً ۲۰ تا ۳۲ جلسه طی ۴ تا ۷ هفته).
- رادیوتراپی استریوتاکتیک: روشی بسیار دقیقتر با دوزهای بالاتر و جلسات کمتر (۳ تا ۱۰ جلسه) برای تومورهای بسیار کوچک.
- رادیوتراپی داخلی (براکیتراپی): قرار دادن موقت ماده رادیواکتیو در نزدیکی تومور به وسیله کاتتر جهت باز کردن مجرای مسدود شده ریه.
- پرتودهی پیشگیرانه مغز: رادیوتراپی کل مغز با دوز پایین جهت پیشگیری از انتشار سرطان ریه سلول کوچک به مغز.
۳. شیمیدرمانی و ایمونوتراپی
- شیمیدرمانی: استفاده از داروهای قوی ضد سرطان برای از بین بردن سلولهای در حال تکثیر که معمولاً در دورههای متناوب (۴ تا ۶ دوره طی ۳ تا ۶ ماه) به صورت تزریق وریدی انجام میشود. عوارض شایع آن شامل خستگی، حالت تهوع و ریزش مو موقتی است.
- ایمونوتراپی: استفاده از داروهایی که سیستم ایمنی خود بدن را برای شناسایی و نابودی سلولهای سرطانی تحریک میکنند (مانند پمبرولیزوماب و آتزولیزوماب). این داروها معمولاً هر ۲ تا ۴ هفته یکبار تزریق شده و در صورت اثربخشی تا ۲ سال ادامه مییابند.
۴. درمانهای هدفمند
این داروها با هدف قرار دادن پروتئینها یا گیرندههای خاص روی سلولهای سرطانی، مانع رشد آنها میشوند. این درمانها اختصاصاً برای بیمارانی تجویز میشوند که بیوپسی ریه آنها وجود این جهشهای ژنتیکی خاص را تایید کرده باشد.
۵. سایر درمانهای نوین
- تخریب با امواج رادیویی: وارد کردن سوزنی به درون تومور با هدایت سیتی اسکن و اعمال امواج رادیویی و حرارت برای کشتن سلولهای سرطانی در مراحل اولیه.
- سرما درمانی: استفاده از پروب بسیار سرد برای کوچک کردن تومورهایی که مجرای هوا را مسدود کردهاند.
- درمان فتودینامیک: تزریق داروی حساس به نور و سپس تاباندن لیزر به تومور پس از ۲۴ تا ۷۲ ساعت برای از بین بردن سلولهای سرطانی. عارضه جانبی موقت آن التهاب مجاری تنفسی است که به مرور بهبود مییابد.
